wtorek, 16 stycznia 2018

Tolkien o katolickich Gotach

«Ronald [czyli J.R.R. Tolkien] z wielką żywotnością przekonywał nad naszym obiadowym stołem, że jedną z największych katastrof europejskiej historii było przejście Gotów na arianizm: ich język, gotowy by stać się jednym z języków klasycznych, wzbogaciłaby już nie tylko wspaniała wersja Pisma Świętego [które na gocki przełożył biskup Wulfila], ale też prawa bizantyńskie, lokalna forma liturgii, która mogłaby się stać modelem na wszystkich ludów germańskich, co dałoby im rodzimy katolicyzm, który nigdy nie odpadłby od Kościoła. I wtedy Tolkien wstał i zaczął deklamować Ojcze nasz po gocku.»
 ["A Tribute to Tolkien", The Tablet, 15 September 1973, str. 879–80]
 

Who is Galadhorn?


Life of Galadhorn Elvellon by Ryszard Derdzinski, source: Gwaith-i-Phethdain
 
Galadhorn was born in 495 FA in Mithrim as the only son of Galachal and Meleth. His parents were fugitives of Dor-lomin and they found help and rest among the Grey Elves of Mithrim. There Galadhorn met the Elves for the first time and befriended many of them. Other Men called the boy 'Elvellon' that means Elendil in High Elvish. 

Galadhorn's mother-tongue was Mannish that later became the usual language of Númenor, but he loved Mithrim Elvish dialect so much that he began to compose short poems and songs in this language. Later - as will be told - he found out the beauty of Quenya. When Galadhorn was fifteen Gondolin fell and some of the Gondolinrim people escaped to the Mouths of Sirion. There they founded the last Elvish kingdom of Beleriand. Galadhorn's parents were killed in the meantime by the Easterlings and our boy escaped southwards with the other people of the Hador's folk. He found his new homeland in the Sirion's Havens and there he met Pengolodh and the other Lambengolmor of Gondolin. Finally Galadhorn could share his linguistic passion with the others. Pengolodh the Wise was his master and from him the young man learned a lot about Quenya and Sindarin and about the writing systems. Pengolodh was content too, because he could listen the true Northern Mannish dialect in the Galadhorn's mouth. Galadhorn's main interest was Sindarin with all its dialects. He composed a big Sindarin dictionary where he recorded the Grey-tongue of Beleriand. He wrote many poems and histories in Sindarin too.

[His writings were taken to Númenor and later to Gondor (Minas Tirith) and Imladris - Bilbo Baggins found the manuscripts in Elrond's library and in this way they were transported to the Shire. Now I, Frodo G. Maggot, have a copy of one of the Galadhorn's MS] Galadhorn fought with the Feanor's sons where they attacked the Havens and defended Pengolodh - his master. He was wounded in the battle but fortunately survived and could write a lament about the terrible Kinslaying. In 551 Galadhorn being a man in his 56 was killed in the War of Wrath, at the Angband Gates. His sons - Galachal and Galdor - and his son's families emigrated to Númenor in the Second Age.

niedziela, 14 stycznia 2018

How did the early Tolkiens look?

What have they in common? Brown hair, blue eyes, round faces? Or maybe they are not similar to each other. How do you think? Typical English? Or maybe German? And what do you think about them looking East European or Baltic? The early Tolkiens from the line of Johann (John) Benjamin Tolkien who was born in 1752 in Gdańsk (and whose ancestors came from Duchy of Prussia):


Ada Emily Esther Tolkien (1862, Manchester - d. 1937, Florida),
daughter of Alphred John Tolkien, son of George
and grandson of Johann (John) Benjamin Tolkien from Gdańsk

The same Ada E E Tolkien

Ada Tolkien with her siblings

Henry Monteith Tolkien (1854-1938), son of Henry Tolkien,
great-grandson of Johann (John) Benjamin Tolkien from Gdańsk

Arthur Reuel Tolkien, father of J.R.R. Tolkien
and great-grandson of Johann (John) Benjamin Tolkien
from Gdańsk

sobota, 13 stycznia 2018

The Tolkien Homeland

The Pasmar valley. The homeland of the Tolkien family. I meet the Tolkiens in this vale from the fifteenth century (meet Jacob Tolkin) to the tragedy of the Second World War. In 1945 the Tolkien history of East Prussia finished...

This is how this "Tolkien" region looked on the map from the eighteenth century. See Sollau which were in possession of the Tolk/Tolkien family in the fifteenth century (and I meet last Tolkiens there in the seventeenth century ie. Johim Tolkien from Kilgis, Michael Tolkien from Sollau and his son Christian), see Globuhnen where the confirmed ancestors of J.R.R. Tolkien lived and see Kreuzburg where they made their businesses and from where they migrated to Königsberg, Lübeck, Danzig (Gdańsk) and other parts of the Baltic area):

 
This is Globuhnen on the map from 1922. See the houses of this small village:

 
  
And now in the Kaliningrad Oblast of the Russian Federation no building exists in Globuhnen...

 

This world has perished... This is Globuhnen in the 1940s.

Now only trees under the wide sky which in the Baltic countries seems to be bigger and bluer

piątek, 12 stycznia 2018

Tolkien and Goddess Sulis

From The Lord of the Rings Fanatics Forum on Tolkien and the name of the Goddess Sulis Minerva from Bath (Lat. Aquae Sulis): 


"Tolkien's assistance to Sir Mortimer Wheeler [ie. his note on the name Nodens in Wheelers' report on the Lydney excavations] is well known; but I've just come across another example in my copy of the first volume of the Oxford History of England; Roman Britain and the English Settlements by Collingwood and Myers, first published in 1936. [around the time that TH was at the publishers'.]

Collingwood was a colleague of Tolkien's at Pembroke College Oxford, and in his acknowledgements, Tolkien heads the list, for his 'untiring help with Celtic philology'.

And on the subject of Local Celtic Deities we have:
'Sulis (1) the goddess of the hot springs at Bath, came into her own at a very early date... But less than thirty miles away across the Severn, Nodens, the hunter-god of the Forest of Dean, who survived in later mythology as Nuada of the Silver Hand, king of the Tuatha de Danann, and later still as King Lear, had to wait for his splendid temple...'

(1) She is traditionally called Sul, but Professor Tolkien points out to me that the Celtic nominative can only be Sulis, and our authority for believing that even the Romans made a nominative Sul on the analogy of their own word sol - perhaps meaning the same - is not good. The Celtic sulis may mean 'the eye' and this again may mean the sun'.
Here we have Collinwood using information directly from Tolkien's note on the name Nodens, but without acknowledgement, I might say"

czwartek, 11 stycznia 2018

Professor Johannes Tolkiehn (1865–1933)
Filolog klasyczny rodem z Krzyżborka

Dziś o profesorze, językoznawcy, badaczu dawnych języków, który urodził się w XIX wieku ale tworzył już w wieku dwudziestym. Chodzi o profesora, który nazywał się... Johannes Tolkiehn.


Szkoda, że nie mam jego zdjęcia... W każdym razie w metrykach chrztu widnieje jako Johannes Theodor Kurt Tolkiehn. Był synem głównego poczmistrza (niem. Oberpostmeister) Friedricha Ernsta Augusta Tolkiehna i jego żony Malviny, z domu Bender. Ci Tolkienowie są spokrewnieni z oksfordzkim profesorem J.R.R. Tolkienem i również wywodzą sie z Krzyżborga (niem. Kreuzburg). Od 1874 do 1883 Johannes Tolkiehn uczył się w królewieckim Collegium Fridericianum, które skończył również jego ojciec. Po maturze studiował na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu. Kształcił się na nauczyciela. Uczęszczał na wykłady znanych uczonych z Prus: z filozofii był to Günther Thiele i Julius Walter, z germanistyki – Oskar Erdmann i Oskar Schade, z historii starożytnej – Franz Rühl i Rudolf Schubert, z archeologii – Gustav Hirschfeld i z historii sztuki – George Dehio. Johannes w szczególności skupił się na filologii klasycznej. Jego nauczycielami akademickimi byli Ludwig Friedlander, Ludwig Jeep, Henri Jordan, Artur Ludwich i Alfred Schöne. W tym czasie można mówić o królewieckiej szkole filologii klasycznej, która podążała drogami wyznaczonymi jeszcze przez gramatyków antyku. W tym duchu Johannes Tolkiehn napisał swoją dysertację, którą obronił 20 lipca 1888 r. Doktora z filologii klasycznej obronił 24 maja 1889 r. Zdał egzamin państwowy i uzyskał kwalifikacje nauczycielskie w nauce łaciny i greki oraz religii. 8 marca 1890 r. uzyskał kwalifikację nauczycielską w języku niemieckim jako egzamin uzupełniający.Tolkiehn rozpoczął swoją służbę nauczyciela ale dalej kontynuował pracę naukową uzyskując habilitację w 1896 r. Ponieważ nie otrzymywał dochodów jako wykładowca pozauczelniany, w latach 1900-1907 pracował dodatkowo w królewieckim Gimnazjum Staromiejskim. 1 kwietnia 1907 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym na Uniwersytecie w Królewcu. Do 1931 r. prowadził zajęcia z greki i łaciny.

Na metodę naukową Tolkiehna wielki wpływ miała szkoła królewiecka. Badał odbiór Homera w starożytnym Rzymie oraz dzieje literatury Imperium Rzymskiego i późnej starożytności. Zajmowały go starożytne podręczniki gramatyki. Przybliżył współczesności Cominianusa, Dositheusa i Clemensa Szkota. Pisał do czasopism naukowych. Czy pamiętacie, że profesor J.R.R. Tolkien też najpierw studiował filologię klasyczną?

Johannes Tolkiehn był żonaty z córką swojego nauczyciela akademickiego Arthura Ludwicha.

Akt zgonu Johannesa Tolkiehna
Prace prof. Johannesa Tolkieha to (from Wikisource):
  • Quaestionum ad Heroides Ovidianas spectantium capita VII. Königsberg 1888 (Dissertation) Google-USA* = Internet Archive
  • De primo artis amatoriae Ovidianae libro. In: Festschrift zum fünfzigjährigen Doctorjubiläum Ludwig Friedlaender. Leipzig 1895, S. 433–437 Internet Archive
  • De Homeri auctoritate in cotidiana Romanorum vita. In: Jahrbücher für classische Philologie. Supplementband 23 (1897), S. 221–286 Google-USA*
  • Homer und die römische Poesie. Leipzig 1900 Internet Archive = Google-USA*
  • Cominianus. Beiträge zur römischen Literaturgeschichte. Leipzig 1910 Internet Archive
  • Dosithei ars grammatica recensuit Ioannes Tolkiehn. Leipzig 1913 Internet Archive
  • Philologische Streifzüge. Leipzig 1916 Internet Archive
  • Clementis ars grammatica primum edidit Joannes Tolkiehn. Leipzig 1928 (Philologus Supplementband 20,3)

Spis mieszkańców Gdańska (1770)

Tak wygląda ten niesamowity dokument z 1770 – osiem tomów z ręcznie
zapisanymi formularzami. Niesamowita przygoda pracować z tymi tomiskami!
Specjalnie dla badaczy XVIII-wiecznego Gdańska przygotowałem mapkę, na której zaznaczyłem ulice Głównego Miasta objęte poszczególnymi tomami wielkiego spisu z roku 1770. Chodzi o dokumenty z sygnaturami AP Gd, 300,31/100-102. Swoją pracę mogłem wykonać dzięki benedyktyńskiej pracy i dzięki życzliwości pana prof. Adama Szarszewskiego z Gdańska, który dostarczył mi te materiały:


Poszczególne tomy oznaczyłem kolorami (formy nazw z 1770):

czerwony, AP Gd 300,31/100, ulice: Scharmachergasse, Wollwebergasse, Ketterhagsche Thor, Gerbergasse, Lavendelgasse, Kleine Papengasse, Rosengasse, Neunaugengasse, Tagnetergasse, Tobiasgasse, Junkergasse, Alte Schloss, Am Pulver Thurm, An der Radaune, Eimermacherhof, Heilige Geist Hof, Packenhauschen Gange, Hinter der Blauche, Brabank, Im Rahm, Zappengass, Schudenrutergasse, Breite Thor, Brodlosenengasse, Kürschnergasse, Altes Ross, Zwirngasse, Hintergasse bei der Franzoesischen Kirche 

niebieski, AP Gd 300,31/101, ulice: Ankerschmiede Thor, Halle, Gegen der Halle über, Bey der Hauptwache, Gegen der Hauptwache über, Tagneth, Kohlen Markt, Matzkauschegasse, Ketterhagische Thor, Beutlergasse, Faulengasse, Ziegengasse, Plauzengasse, Roepergasse, Ankerschmiedegasse, Dienergasse, Fischer Thor, Kleine i Grosse Hosenäkergasse, Schumachergasse, Bosmansgasse, Kuhgasse, Grosse Pfepfergasse, Goldschmiedegasse, Kordemachergasse, Frauengasse, Langegasse

żółty, AP Gd 300,31/102*, ulice: Heilige Geistgasse, Krämergasse, Hundegasse, Sankt Johannisgasse, Brodbänkengasse, Jopengasse, Schnüffelmarkt, Breitegasse, Damm (tutaj jest dom Michaela Tolkiena!), Häkergasse, Hinter Fischmarkt, Petersiliengasse, Drehergasse, Langemarkt, Schornsteinfegergasse

To był prawdziwy #TolkienHunt! W Głównym mieście znalazłem jak dotąd tylko jednego Tolkiena – obywatela gdańskiego i mistrza kuśnierskiego, Michaela Tolkiena (1708–1795) z rodziną. W 1770 nie było już w Gdańsku Daniela Gottlieba Tolkiena, syna Christiana, ponieważ ten w 1766 wyruszył do Amsterdamu. Ponieważ nie znalazłem wśród czeladników i innych mieszkańców jego brata, Johanna Benjamina, przypuszczam, że ten 18-latek opuścił już Gdańsk w ślad za bratem. Spotykam go w dokumentach dopiero w 1777 w Londynie. Gdzieś na Zaroślaku mieszkali w tym czasie ojciec i matka "Londyńskich Braci", Christian i Euphrosina Tolkienowie. Na razie nie znalazłem ich w tych dokumentach... Może Christian ukrył się jakoś, żeby nie

Oświadczenie napisane własnoręcznie przez Michaela Tolkiena (popatrzcie jak się podpisywał!)
Miałem w rękach tę karteczkę. Dla takich chwil prowadzi się te długotrwałe badania

_______________________________
* Bardzo ważny tom dla #TolkienAncestry, bo tu mamy i Michaela Tolkiena, i znajomych z cechu kuśnierzy!

środa, 10 stycznia 2018

Tolkienowie jako wolni sołtysi chełmińscy


Wiecie, co łączy wielu Tolkienów z XVII i XVIII wieku? Łączy ich to, że pełnią w różnych częściach Prus funkcję sołtysa chełmińskiego (patrz tutaj). Oprócz naszych sołtysów wsi Globuhnen (można to spolszczyć to do formy *Głabuny?) są też Tolkienowie, sołtysi Bärwalde w Sambii (przodkowie profesora Güntera Tolkiehna z Niemiec, patrz tutaj) oraz Tolkienowie, sołtysi dóbr Poganen koło Heiligenwalde (patrz tutaj). Znalazłem też z XVIII wieku Tolkienów, którzy są zarządcami dóbr szlacheckich. Mieli ci nasi Tolkienowie mnóstwo "krwi Fallohidów", nieprawdaż? (pytanie do znawców Władcy Pierścieni).

W okolicach Krzyżborka mam następujących sołtysów wsi Globuhnen:

(1) Michela Tolkiena, praprapraprapradziadka Profesora Tolkiena (do 2 poł. XVII w.)

(2) Christiana Tolkiena (w końcu XVII w.)

(3) Friedricha Tolkiena ("frey und köllmscher schultz zu Glabunen"), syna Michaela, wnuka Michela (1) – wyżej prezentuję jego wpis ślubny z kościoła w Krzyżborku z 1702. Widać, że poślubił chyba kuzynkę (stąd specjalna królewska dyspensa) Reginę Sandt z Ragnitz.

Tolkienowie w XVII wieku to Köllmer, wolni właściciele

Wprawdzie nie Tolkien, ale schultz
wsi Tołkiny w XVII wieku
Termin prawny Köllmer dotyczy terenu Prus Wschodnich i Zachodnich w dawnym Państwie Zakonnym.

Termin köllmisch wywodzi się od niemieckiej formy nazwy Chełmna – Kulm. Prawo chełmińskie (Kulmer Recht, łac. Ius Culmense) to odmiana prawa magdeburskiego, która powstała ok. 1233 dla miasta Chełmna, a potem Torunia, używana głównie w dawnym Państwie Zakonnym.
Prawo chełmińskie zabezpieczało prawa i wolności nowych gmin na terenie Prus. Zakon zatrzymywał monopole na sól, złoto, srebro, dary morza, bursztyn, łowiectwo i rybołóstwo. Osadnicy objęci tym prawem nazywani byli Köllmer lub Cölmer. Ich posiadłości nazywane były Köllmisch

Z Köllmern powstała później warstwa właścicieli. Prawo chełmińskie uważano za lepsze od magdeburskiego – pozwalało na sukcesję i mężczyzn, i kobiet. Rodzimi Prusowie i imigranci Żmudzini, Litwini i Polacy zostali objęci innym prawem – prawem pruskim, dopuszczającym tylko męską sukcesję. Nazwano ich Libertini lub Freibauern 'wolnymi gośćmi', a wywodzili się także z Kleinadel 'drobnej szlachty'. Później utożsamiano ich z Köllmern. Podobnie młyny i karczmy wiejskie rządzone były prawem chełmiński. Tacy młynarze i karczmarze także należeli do Köllmern. W księgach i dokumentach kościelnych köllmern i freien 'wolnych' nazywało się Honestus.

Köllmer to osadnicy, którzy mogą swobodnie rozporządzać swoją własnością. Oprócz zwykłych kontrybucji, wykonywali również proste posługi rycerskie. Nie należeli do chłopów, ale byli właścicielami ziemskimi i tworzyli korporację z rycerstwem i szlachtą.


Prawo chełmińskie dawało duże korzyści i zapewniało wiele swobód, było na początku m.in. narzędziem ściągnięcia osadników niemieckich na tereny zakonu krzyżackiego. Jego łamanie przez zakon było jedną z głównych przyczyn powstania Związku Pruskiego i jego poddania się Polsce, w wyniku czego Polska odzyskała dostęp do morza w roku 1466. Landrecht z 1685 r. uznał posiadanie chełmińskiego nadania za pełną własność. W ten sposób Köllmer stał się prestiżowym tytułem, który danego właściciela stawiał wysoko ponad chłopami; Köllmer byli również reprezentowani w sejmach krajowych. Często Köllmern nazywa się Kölmische Freien w odróżnieniu od ludności pruskiej i wolnych na prawie magdeburskim.

I co najważniejsze: Tolkienowie z Globuhnen, Krzyżborka i Świętej Siekierki, czyli przodkowie J.R.R. Tolkiena byli właśnie tak określani w księgach parafialnych: Kölmische Freien. Jeszcze jeden dowód na to, że Tolkienowie nie byli z pochodzenia Prusami, a raczej osadnikami z terenów niemieckich (jak pamiętamy, protoplasta pruskich Tolkienów to rycerz Matthias Tolk von Merkelingerode z Harzu czyli Gór Smolnych w Saksonii).

I receive letters from Professor Tolkiehn!

Okolice Globuhnen, gdzie spotykamy najstarszych pewnych przodków
J.R.R. Tolkiena
I have this great honour to write letters with Professor Tolkiehn from Germany, with Prof. Günter Tolkiehn who was the first who tried to find out the ancestry of J.R.R. Tolkien and of the Tolkien family in Germany and England. 

I try to find the link between our Professor J.R.R. Tolkien and Professor Günter Tolkiehn. And we are close to very interesting conclusions. Prof. Tolkiehn wrote to me today (after I shared my Tolkien Family Tree with him). 

From the letter:
(...) this is very interesting, thank you. After reading our own files, I can tell you this:
My oldest filed ancestor brought the name Tolkien to Bärwalde (today named Весёловка) in 1701, when he was elected as köllmischer Schulz in Bärwalde and married the daughter of the Schulzenhof. However, neither his first name nor date of birth are passed down. The marriage is reported to have been filed in the parish register of Wargen. I do not know, whether this may be present. He reportedly came from a place in the area of Insterburg (today Черняховск), east of Königsberg, but the report did not say that he was born there. As his profession, “Administrator” was filed. Today, we would call this estate manager (in German Gutsverwalter). This means, he must have been able to read and write and he must have exercised this profession where he came from. Very probably he was a son of landowner, but not the heir, so he had to find a profession. There were lots of civic estates in the area, in German called “köllmisch” as opposed to “adlig”. The owners of such estates were called Köllmer. We do not know the name of this ancestor’s father’s estate nor the area where it was. So, my nameless ancestor might well be one of the younger sons of “Michel Tolkien, kölmischer Schulz zu Glabunen and his wife Elisabeth” from the ancestor lines of J.R.R. Tolkien, that you researched. Going back to a place closer to his home area of Kreuzburg after working near Insterburg seems reasonable. The son of my ancestor (Heinrich Tolkien), who became his successor as “Kölmischer Schulz zu Bärwalde” was reportedly born in 1714. The next three generations in this office and estate were all named Johann Heinrich Tolkien. This name selection may give Johannes Tolkien some probability. Do you know, which one of Michel Tolkien’s sons was the heir? He could then be excluded. At this stage, more evidence about this generation born in the 1660s would be helpful, which may, however, be difficult or impossible to get. So far anyway, thanks a lot!

With best regards

Günter Tolkiehn

Dom Tolkienów przy Świętojańskiej

Czasem w starych opowieściach i dawnej tradycji 
niełatwo odnaleźć informacje precyzyjnie tłumaczące 
rzeczy dobrze znane naszym przodkom – rzeczy, 
które były w ich czasach całkiem oczywiste (...)

(J.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni, Dodatek D, III 503)

Wiemy już, że Tolkienowie w Gdańsku mieli kilka nieruchomości. Pierwszym [1] znanym domem tej rodziny była kamieniczka przy ul. Grobla II nr 6 (patrz tutaj). Ostatnie miejsce [5], gdzie mieszkał przedstawiciel rodziny Tolkienów znajdowało się na tyłach "Starej Apteki" przy nieistniejącej uliczce Klein Schirrmachergaße (inaczej Hintergaße). To dom, gdzie mieszkał nasz Christian Tolkien, antykwariusz w latach 1808–1821 (patrz tutaj – to właśnie z tego domu zdobyłem dwie oryginalne cegły!). O domu Christiana Tolkiena przy Holzmarkt [4] pisałem zaś tutaj.

Handlarze starzyzną na grafice Deischa
(1765)
Dziś zapraszam Was na spacer na ulicę Świętojańską w Gdańsku, gdzie według ksiąg gruntowych z 1808 znajdował się dom Christiana Tolkiena. Według dokumentu AP Gd, 300,18/132, s. 60 i 63 Christian Tolkien, handlarz starzyzną (w Gdańsku nazywano ten fach Tangneter, co wiąże się etymologicznie z naszym słowem tandeta*, albo Tödler) miał posesje przy ulicy ul. Świętojańskiej 11 (Serwisnummer 1262) [2] i Tandeta 11 (Serwisnummer 1312) [3]. Niestety ani jedna, ani druga kamieniczka już nie istnieją. O domu na Tandecie 11 przeczytacie tutaj. Wg księgi gruntowej i spisu podatkowego z 1808 r. (APGd, 300,12/852, s. 58, 60) Christian Tolkien był handlarzem starzyzną (wpis do księgi w 1784 r.) – to popularny fach wśród gdańszczan po "Plagach Pruskich" z lat 70. XVIII wieku, gdy podupadły rzemiosła i handel. Podupadło też wtedy gdańskie kuśnierstwo, które swoje apogeum przeżywało w XVII i na początku XVIII wieku.

Oto ulica Świętojańska (Johannisgaße) na rysunku ołówkiem z 1832 roku (autorem był niejaki Michael Carl Gregorovius (1786–1860), a rysunek dostałem od p. Marcina Stąporka z gdańskiego Urzędu Miasta, wielkiego znawcy gdańskiej historii.

Rysunek podpisany "Gregorovius" (1832)
Jest to ciekawa perspektywa. Nie znam (na razie) żadnej grafiki czy zdjęcia, na którym widać ten fragment ulicy. A jest on dla mnie bardzo interesujący, bo tutaj wg AP Gd, 300,18/132 znajdował się domu, który w 1808 należał do Christiana Tolkiena – chodzi o numer 11, czyli Serwisnummer 1262 (poniżej prezentuję kawałem słynnej mapy Buhsego z naniesionymi na zielono numerami Serwisnummer, czyli z najstarszą gdańską numeracją domów):


Na mapie na czerwono zaznaczyłem dom Christiana Tolkiena (SN 1262, późniejsza numeracja 11). Zaznaczyłem też jednak pewną ciekawostkę z książki adresowej Gdańska z 1817 – dom SN 1263, gdzie miała mieszkać "wdowa, handlarka starzyzną, R. Bergemann". Owa "R. Bergemann" to najpewniej Eleonora Renata Bergmann, z domu Tolkien, najmłodsza córka "Londyńskich Braci". Inna forma nazwiska nie powinna nas zmylić. W tej samej książce adresowej mamy bowiem: "malarz, malarz pokojowy, C. Bergemann, Vorstadtscher Gräben 45", który jest najpewniej tożsamy z synem Renaty Bergmann, Carlem Ludwigiem Bergmannem, malarzem, zamieszkałym przy Vorstadtscher Gräben (jego starszy brat, Daniel Gottlieb Bergmann wyjechał jako stolarz do Anglii – zobacz tutaj). Jest zatem ślad, że Tolkienowie z Zaroślaka, dzieci Christiana Tolkiena, w początkach XIX wieku mieszkali już na Głównym Mieście tuż obok kuzynostwa, dzieci Michaela Tolkiena (brata Christiana Seniora). Możliwe, że "handlarz starzyzną Tolckin" spod tego samego adresu w spisie mieszkańców z lat 1807-1808 (Kwaterunek żołnierzy napoleońskich, AP Gd, 300,18-131) to nie Christian Tolkien ale... Anna Elisabeth Tolkien, niezamężna córka Christiana Tolkiena!

Jedno z dzieci Bergmanów, Gustav Jacob (który wyemigrował później do Rygi) miało ciocię Annę Elisabeth za chrzestną, a tam jest ona opisana jako "handlarka starzyzną" (niem. Tangneterfrau):


Można zatem wysnuć nową teorię, że w początkach XIX wieku, po śmierci rodziców – "Krzyżborskich Braci" (Christiana i Michaela) oraz ich żon kuzynostwo zajęło się handlem starzyzną (co w przypadku Christiana, syna Michaela przerodziło się w bardziej szlachetne prowadzenie antykwariatu) i zamieszkało bliżej siebie, opuszczając Zaroślak. Ich dom to Świętojańska (Johannisgaße nr 11 (i 12?) czyli SN 1262–1263, gdzie zapewne mieścił się też ich sklep. 

Szkoda, że do się nie zachował. Spróbowałem odnaleźć go na grafice Gregoroviusa (tylko czy dobrzee to zrobiłem?):


Tymczasem wielki znawca Gdańska, p. Marcin Stąporek tak interpretuje tę grafikę:


Tak czy siak mamy to! Wiemy jak wyglądał dom, który należał do antykwariusza Christiana Tolkiena i w którym zapewne mieszkały siostry "Londyńskich Braci"!
_______________________
* Niemiecka forma wyrazu tandeta - Tagnete, jest wyrażeniem specyficznym dla gdańskiej niemczyzny. Słowo to wydaje się być zapożyczeniem z francuzczyzny, skąd przeniknęło za pośrednictwem staropolszczyzny i kaszubszczyzny, na grunt gdański.

wtorek, 9 stycznia 2018

Kamienica Michaela Tolkiena: Grobla II nr 6
Yé, utúvienyes!

Nowe dane, nowy pomysł. Okazuje się, że kamienica Michaela Tolkiena i jego warsztat kuśnierski znajdowały się prawdopodobnie przy ulicy Grobla II nr 6 (a nie 16, jak myślałem wcześniej). Oznacza to, że ten dom niestety dziś już nie istnieje. Można go za to zobaczyć na starej pocztówce:

Czy to tutaj mieszkał mistrz kuśnierski Michael Tolkien z rodziną?

Opis domu znajduje się w spisie kamienic PAN:
O wcześniejszej zabudowie działki brak danych. W 1784 r. właścicielem nieruchomości został Georg Wilhelm König. Posesja należała w 1808 r. do wdowy Garke. W 1812 r. nowym właścicielem został Franz Christian Brunatti. W 1817 r. dom zamieszkiwał C. Reiss, handlarz skórami. W 1854 r. posesja należała do emerytowanego inspektora Lazaretu Rattera. W 1879 r. H. Prochnow wykonał projekt przebudowy przyziemia ze sklepem i zmiany szczytu kamienicy. W tym samym roku miała nastąpić nadbudowa kamienicy o kolejna kondygnację, według projektu Gelba. W 1886 r. planowano budowę oficyny tylnej. W 1878 r. i w 1900 r. posesja należała do zegarmistrza L. Laasnera (inny zapis nazwiska Laassner), a w 1918 r. do jego spadkobierców. W 1927 r. i 1939 r. działka z zabudową była w rękach handlarza wyrobów skórzanych Karla Fuhrmanna. Zabudowa działki po zniszczeniu w 1945 r. nie została odbudowana.
Podkreśliłem fakt, że w 1817 mieszkał tam handlarz skórami. Może istniała jakaś skórniczo-futrzarska tradycja tej kamienicy? Dom pasuje też dlatego, że tylko ta strona ulicy należała do Kwartału Szerokiego, w którym w ramach Trzeciego Ordynku działał Michael Tolkien. Na mapie Buhsego zaznaczyłem wszystkie domy i warsztaty kuśnierskie w Gdańsku na przełomie XVIII i XIX wieku. Zobaczcie, że kuśnierze mieli w Gdańsku swoją "wyspę" (i co ciekawe jest ona dość daleko od ulicy Kuśnierskiej, na której w tamtym czasie nie było ani jednego warsztatu kuśnierskiego):


Przypominam, że kuśnierze gdańscy należeli w XVII wieku do najważniejszych i najbogatszych cechów. Ich Dom Cechowy znajdował się na tyłach "Starej Apteki", ich kaplica cechowa w kościele św. Katarzyny i tam też miejsce pochówków (w nawie głównej i przy Kaplicy Kuśnierzy), zaś część warsztatów nad Kanałem Radunii (m.in. na Zaroślaku).

The Tolkien Family Tree (1379–1840)

It is the time of the summaries in my Tolkien Ancestry research. I would like to show you the current state of my study. In my Tolkien family tree I have got now almost 300 people (the Tolkiens from Prussia, Germany, England, Canada, USA, Australia etc.) but here I want to show you the line of J.R.R. Tolkien.


Tab. I "The Roots"

Tab. II "From Kreuzburg to Gdańsk"


Tab. III "From Gdańsk to London" 

poniedziałek, 8 stycznia 2018

Henriette Chodowiecki (Heiligen-Geistgasse No. 54, 1770)

Dom rodzinny
wg D. Chodowieckiego
Tutaj kolejny ciekawy dokument z czasów, gdy w Gdańsku kilka ulic dalej mieszkał mistrz kuśnierski, Michael Tolkien (a na przedmieściu w Petershagen mieszkał jego brat, Christian Tolkien, zaś gdzieś w mieście terminował Johann Banjemin Tolkien). W 1770 w domu przy Świętego Ducha nr 54 (w dokumencie AP Gd 300,31/102, str. 66 jest to dom nr 52) właścicielką jest Henriette Chodowiecki, z domu Ayrinn. Chodzi o matkę słynnego rysownika, Daniela Chodowieckiego. Jego matka nazywała się Marie Henriette Chodowiecka z domu Ayrer, prowadziła w tym domu szkółkę dla dzieci, którą tak barwnie opisała Joanna Schopenhauer.

Wnętrze domu rodzinnego i szkółka dla dzieci. D. Chodowiecki "Przywitanie z matką"
A to dokument, który udało mi się dziś znaleźć:
 

Z dokumentu wynika, że w 1770 w domu mieszkała pani Chodowiecka z jedną tylko osobą ze służby Catharina Elisabeth Rostock urodzona w Gdańsku. Przywracam pamięć o zapomnianych osobach z warstwy służby i czeladzi...

Johann Christian Trosiner
(Heilige-Geistgasse No. 81, 1770)

Źródło: AP Gd 300,31/102, str. 39

Kto zna Gdańskie wspomnienia młodości Joanny Schopenhauer (bez tego źródła nie da się w pełni pojąć wspaniałości tej epoki w Gdańsku), na pewno z ciekawością zobaczy ten dokument. Mamy tu zapis jej ojca, Johanna Christiana Trosinera z 1770, gdy Joanna miała 4 lata. Dom przy Hl. Geistgasse (Ducha Świętego) nr 81 (111). Pan Trosiner, kupiec, opisuje, kto w jego domu pracuje. Są tam wymienione następujące osoby: Johann Gottlieb Brahl (czeladnik kupiecki; Handlung-Gesell), Johann .[...]oless (służący; Hausknecht), Consrantia Elisabeth Engel i Anna Maria Breul oraz Anna Pordoska z Torunia.



Mabel Tolkien with sons on steamer Guelph (April 1895)

Source: Ancestry.co.uk
An interesting document from 19 April 1895, the "Incoming Passenger List" from Southhampton (The National Archives of the UK; Kew, Surrey, England; Board of Trade: Commercial and Statistical Department and successors: Inwards Passenger Lists.; Class: BT26; Piece: 78; Item: 71).

We can see Mabel Tolkien ("Tolkin") aged 25 and her two children aged four and two. Funny thing that John Ronald Reuel Tolkien is here described as a little girl. They embarked on the steamer Guelph at Cape Town. This event is well described in Scull & Hammond, The J.R.R. Tolkien Companion and Guide, Chronology, p. 3.


niedziela, 7 stycznia 2018

George Tolkien (1784–1840)
– not George William!

I can see that an error is still present in the descriptions of George Tolkien (1784–1840). His name was George Tolkien and not George William Tolkien (like for instance in latest Scull & Hammond's Companion and Guide or at Tolkien Gateway)!

When George Tolkien was born on 20 October 1784 in London, his father, born in Gdańsk John Benjamin, was 32 and his mother, Mary, was 38. He married Eliza Lydia Murrell on 5 September 1805 in his hometown. They had 12 children in 27 years. He died on 7 June 1840 at the age of 56, and was buried in London.

This is the act of George's baptism in the Savoy Lutheran Chapel from 7 November 1784. See the name George. And by the way you can see below the baptism of Daniel George, Daniel Gottlieb's son. I remind that the fathers, John Benjamin Tolkien and Daniel Gottlieb Tolkien were both brothers born in German-speaking Gdańsk in Poland:


And here George's wedding in 1805. See the name George, and not George William. George William Tolkien was George and Eliza Lydia's son! And by the way it would be nice to check if Richard Baynes from the next record was a relative of Pauline Baynes:


When George Tolkien, the Professor's great-grandfather with the roots in Polish Gdańsk died, he was buried on the cemetery of St George the Martyr, Queen Square, Camden (see his London address: 25 Biaborough Street, St Pancrace). And his name was still George and not George William. The books on the history of the Tolkien family should be corrected, please.

piątek, 5 stycznia 2018

Mabel Tolkien (Suffield) baptized in... 1891!


Big discovery!

Have you known that Mabel Tolkien was baptized in the Anglican Church as an adult in 1891 South Africa? And the witness of her baptism was Arthur Tolkien?

Source: FamilySearch
Whole page

Mabel Tolkien's religious life was quite complicated. She converted from Unitarian to Anglican Church in 1891 and from Anglican to Roman Catholic in 1900. Saying the truth I am not sure if Arthur was born in Baptist or rather Methodist Church. The first Tolkiens in England – Daniel and John Benjamin – were Methodists (who converted from Pietist Lutheranism). And the first Tolkien we can find in the documents, Matthias Tolk von Markelingerode from the fourteenth century was Roman Catholic in the Teutonic Knights State (the Tolkiens became Lutheran in the sixteenth century).

Her adult baptism took place at the Anglican Cathedral of St Andrew and St Michael in Bloemfontein, Orange State (South Africa) on 24 May 1891. As Wayne Hammond commented my post on The Tolkien Society Facebook boards:
The dreadful signature took some puzzling out, but it's "Wm. Crisp", i.e. William Crisp, who was then Archdeacon of the cathedral. The other baptisms on the page, of native servants, were performed by the Rev. Gabriel David, who was himself a native, the first of his people (Bechuana, i.e. Tswana) to take Holy Orders.
and earlier:
It's great to have this. Mabel and Arthur were married on 16 April 1891; she was baptized on 24 May, so not before the wedding. It may be that she became Anglican only because that was her husband's denomination, or so that both parents would be Anglican in advance of their child's baptism in the Anglican cathedral (Mabel was pregnant with Ronald by 24 May).
Now I wonder if Mabel Suffield was also baptized in the Unitarian Church and later in the Roman Catholic Church in England?

"O Zbawicielu, prowadź..." (J. F. Ehwald, 1777)

SDL nr 362891 (Salvator Tauf, Heir, Tote 1777-1804)
W księdze chrztów, ślubów i pogrzebów z lat 1777–1880 z kościoła Zbawiciela na Zaroślaku znalazłem ten wiersz. Jego autorem jest najprawdopodobniej pastor i rektor Johann Gottfried Ehwald, o którym pisałem tutaj:
Hier sind in dieses Buch die Namen eingeschrieben; 
Die, Heiland deine Kirch zu deinem Bunde bringt; 
Laß jedem nach der Tauf den Gott des Bundes lieben; 
bis er auf deinen Tod ins ewige Leben dringt . 
(Johann Gottfried Ehwald, 1777) 

[Tu, w księdze tej wpisane są imiona / O Zbawicielu, prowadź swój Kościół do Przymierza / Niechaj po chrzcie każdy kocha Boga Przymierza / aż dostąpi wiecznego życia w chwili śmierci.]

Paulsgasse No. 38: adres Tolkienów z Zaroślaka?

Paulsgasse No. 38
W księdze adresowej Gdańska z 1817 znalazłem w okolicach Zaroślaka tylko dwa warsztaty, które jakoś mogą się wiązać z Tolkienami-kuśnierzami: dom kuśnierza Langasta przy Schwarze Meer No. 226 (SN – dziś byłby to adres Na Stoku 20, przeczytaj o tym tutaj). Drugi adres odkryłem dopiero przedwczoraj. Jest to dużo bliżej centrum Zaroślaka, blisko domu zaprzyjaźnionego z rodziną Tolkienów proboszcza Zaroślaka, rektora szkoły św. Jana, autora książki o herrnhutach, Johanna Gottfrieda Ehwalda (pisałem o nim tutaj). Chodzi o warsztat kurdybannika (czyli rzemieślnika wyprawiającego skórę koźlą, rzadziej jagnięcą czy cielęcą by następnie była wytłaczana i barwiona do obicia mebli, ścian, na obuwie) przy Paulsgasse No. 38 (SN). W 1817 mieszkał tam A. Borgius. Ale może do 1791 – do śmierci Christiana Tolkiena – było to miejsce zamieszkania jego rodziny? I warsztat, w którym Christian i Michael przygotowywali materiał do szycia ubrań przy Grobli II nr 16 (gdzie było mieszkanie Michaela i jego rodziny)? Pytanie do specjalistów – czy Paulsgasse No 38 (wg późniejszej numeracji jest to nr 2) to ten dom, który zaznaczyłem na grafice z 1880?


Odkryłem, że w 1797 starsza córka Christiana Tolkiena, Anna Elisabeth, trudni się handlem starzyzną (dokładnie jak jej kuzyn, Christian Tolkien z ul. św. Jana, znany później jako antykwariusz). To chyba smutny los gdańskich kuśnierzy, których rzemiosło mocno podupadło w Gdańsku w latach między I i III rozbiorem Rzeczypospolitej.