poniedziałek, 24 czerwca 2019

Dis ist der Scheppin Buch
(Ordensfoliant 86, 1391–1493)

Herb rodu Tolk(yn) von Markelingerode (zwany też Luzjański)
(źródło: Wikipedia)

Wprowadzenie

Analiza dokumentu Ordensfoliant 86 (1391–1493) z Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie-Dahlem pod kątem występowania tam przedstawicieli rodu Tolk(yn) [wpis w trakcie tworzenia]

Dis ist der Scheppin Buch
Das ist der Schöppenbuch
To jest księga sądu ławniczego 

Opisując ławnicze sądy ziemskie, posłużę się fragmentami tekstu Żanety Bonczkowskiej (Toruń) pt. Sądowe księgi ziemskie w państwie Zakonu Krzyżackiego w Prusach w późnym średniowieczu. Przyczynek do ich fukcjonowania (w: Rocznik Grudziądzki, t. 21, rok 2013):
Powstanie ławniczych sądów ziemskich w średniowiecznym państwie krzyżackim można datować na przełom XIII i XIV w. Tworzono je zarówno na terenach podległych władzy zakonu krzyżackiego, jak i w dominiach biskupów i kapituł. Wydaje się, że były one powoływane z inicjatywy władcy terytorialnego, który przy ich tworzeniu czerpał ze znanych sobie wzorców z innych obszarów ówczesnej Europy. Na ich czele stali sędziowie (lantrichter) i ławnicy ziemscy (lantscheppen), rekrutujący się spośród rycerstwa, a także, w nielicznych przypadkach, z mieszczaństwa. Jak dotąd kontrowersyjne pozostaje zagadnienie sposobu powoływania na te urzędy. Najczęściej przyjmuje się, że sędziowie ziemscy mianowani byli przez Zakon, natomiast ławnicy wybierani byli przez miejscowe rycerstwo, ale musieli zostać zatwierdzeni przez urzędników krzyżackich. Brak odnośnych przekazów źródłowych nie pozwala jednak na jednoznaczne ustosunkowanie się do tej tezy. W obradach ławniczych sądów ziemskich brali również udział lokalni urzędnicy krzyżaccy lub urzędnicy podlegli władzy biskupa bądź kapituły. Instytucje te rozstrzygały sprawy o rozgraniczanie dóbr, spadkowe czy też kupna-sprzedaży, ale tylko w przypadkach, gdy dotyczyły one dóbr ziemskich. Były one właściwe dla rycerstwa (niezależnie od jego pozycji społecznej czy też sytuacji materialnej), a także dla cudzoziemców i mieszczan
Postanowienia sądów ziemskich zapisywane były w odpowiednich księgach (schoppenbuch des lantgerichts, lantbuch). Do dzisiaj z obszaru średniowiecznego państwa krzyżackiego w Prusach zachowały się jedynie dwie oryginalne księgi ziemskie z Bartoszyc i Dąbrówna. Obie przechowywane są obecnie w Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie-Dahlem. Można zakładać, że nie były to jedyne księgi ziemskie istniejące w państwie zakonnym w Prusach w średniowieczu. Teoretycznie powinien je bowiem posiadać każdy ławniczy sąd ziemski. (...) Można przypuszczać, że księgi ziemskie były przechowywane w miejscu zbierania się ławniczego sądu ziemskiego. (...) Prawdopodobnie księgi te przechowywane były w skrzyniach, które z kolei znajdowały się w miejscowościach, w których obradował sąd ziemski dla danego terytorium. (...)
Dzięki dokumentowi OF 86, czyli zapisom księgi sądu ławniczego z Bartoszyc mamy niezwykłą okazję poznać sprawy lokalnego rycerstwa ziemi bartoszyckiej w latach 1391-1493. Sąd składał się wtedy z następujących osób:

Sędzia ziemski (lantricht): Joseph Lantricht aus Strube (?)
Ławnicy ziemscy (lantscheppe): Richt (?) Herman Heyn, Matthis Tolk, Baltizar Richt von Sparwin, Sch.. Paulus Poloni Herndorf (?), Albreth von Leydin (?)

Oto wypis wszystkich członków rodziny Tolk(yn) von Merklichenrad (vel von Markelingerode). Wyroki sądu zaczynają się najczęściej od tradycyjnej formuły:
Wissentlich sy allen den, die desen bryff sehen adir horen lesen, wy das...
"Wissentlich sie allen denen die diesen Brief sehen oder hören lesen daß..." czyli "Niech będzie wiadome wszystkim, którzy to pismo czytają albo jego treść słyszą, że..."

albo

Das czuge richter, scheppen und lantgeheget ding zum Bartenstein dass...

"To oświadczają sędzia, ławnicy i sejmik ziemski w Bartoszycach, że..."

Tolk(yn)owie występujący w dokumencie:

Matthias Tolk von Markelingerode (ur. ok. 1320?), prawdopodobnie syn Nicolausa Tolkyna (?) i wnuk Bernharda von Markelingerode.
________________________

Matthi(a)s Tolk (ur. ok. 1350; OF 86/1 a i b (lantscheppen); 86/2 (lantscheppen); 86/5 "mit synen wibe und alle synen kindern" 1395; 86/30; 86/31, Laukainien, Schdenyken, Falkinberg), najstarszy syn Matthiasa Tolk v. Merklichenrad jest od pierwszego dokumentu jednym z ławników sądu ziemskiego Iławy Pruskiej w Komturii Bałgijskiej. Wymieniony w dokumencie z 1379 (podział majątku po zmarłym ojcu Matthiasie), a potem jako dziedzic (Erbherr) dóbr w Tolks, Spittehnen i Ardappen w latach 1390, 1400 i 1404. Miał też swoją siedzibę w Blankensee w okolicy Seeburg. Gdy w 1379 zmarł jego ojciec, Matthias zakupił w 1784 od wielkiego szpitalnika (Oberspittler) Ulricha Fricke wieś Reddenau, która wcześniej należała do niejakiego Maraunen. W 1391 widzimy go jako ławnika sądu ziemskiego w Pokarminie (Beisitzer des Brandenburgischer Landgericht). Spośród jego dzieci znamy tylko najstarszego syna tego samego imienia, Matza Tolka, który w dobie zmagań krzyżacko-polskich wpierw walczył po stronie Zakonu, a potem po stronie króla polskiego. Był kapitanem Schippenbeil w 1456. Należały do niego dobra w Tolks, Cromargen i Plegknick.

dy witwe vraue (wdowa po Clauco Tolku, który zmarł przed 1395? - OF 86/5 "in vormundeschaft mit eren kindern" 1395). Jej bratem był Thomas von der Heide, który odsprzedał siostrzeńcowi ("syner swester son"), Niczke Tolkowi, "Valkenheyne" oraz "dy mol czu Weder" (OF 86/11)

Berthold Tolk (OF 86/2 "sind geczirg (...) gerichtisluthe waren (...) und Bertold Tolk und Albrecht [von Leiden] Burgermeister zu Landisberg [Górowo Iławieckie] von den anderen teile" 1393; 86/5 "mit synen wibe und alle synen kindern" 1395)
________________________

Matz Tolk, pierwszy syn Matthiasa, brat Niklosa (OF 86/24 1425 gdy przejmuje dobra w Karschau (Karschow) (86/31), a w 1426 jest ich współwłaścicielem z Albrechtem Karschau; 86/33 1436, 86/51 1450, 86/61 1473)

Niklos Tolk, drugi syn Matthiasa, brat Matza? (OF 86/26, 86/27 1429 "beyden Weysnuren") = Niclos Tolk (?) OF 86/38, 86/51 1450

Niczke Tolk (Tholk), syn Clauko i "dy witwe vraue" oraz brat Caspara i Dyterycha? (OF 86/11 otrzymuje Valkenheyne jako syn siostry Thomasa van der Heyde; 86/13 jako Tholk wraz z Thomasem von Glabunen?) = Nitzsche  (OF 86/26)

Caspar Tolk (Tholk), syn Clauko i "dy witwe vraue" oraz brat Caspara i Dyterycha? (OF 86/26)

Dittrich Tolk (Tholk), syn Clauko i "dy witwe vraue" oraz brat Caspara i Dyterycha? (OF 86/26)

Lorenz Tolk (OF 86/17 1418)

Peter Tolk, syn Bertholda, brat Hansa, Thomasa, Paula i Mattiasa w 1417 spłacił swoich współspadkobierców na dobrach ojcowskich w Lindenau i Breitlinde (OF 86/18). Tymi wspłspadkobiercami byli jego brat Hans i pozostali bracia oraz prawdopodobnie jego szwagier Hans Boxen, którego roszczenia Peter spłacił w 1440 (86/21, Lindenau/Breitlinde). Mąż Barbary i w 1430 właściciel "von der gutt wegin sy seyn colmisch ader megdeburgisch also Sisdenyke, Laukaym, Soedenberg, Rossenberg, które spłacił swoim braciom Hansowi i Mattisowi (86/29), (86/52)

Thomas Tolk, syn Bertholda, brat Hansa, Petera, Paula i Matthiasa (OF 86/17 1418, 86/18)

Hans Tolk/Powersen, syn Bertholda, brat Petera, Paula, Thomasa i Matthiasa (OF 86/18, Lindenau/Breitlinde, 86/29: żona Kinga [?], w 1422 dzieci: Gritta [?], Katherina, Elisabeth, Bertold, Anna, Benygna, Barbara i niemowlę [Erhard?]).

[124668 Hans Tolk (?) v. MERKLICHENRADE, gnt. v. LUSIAN, * circa 1425 (Quelle: Oelsnitz v.d., APGK 1928), auf Powarschen Kr. Pr.Eylau/OP im Ksp. Rednau, seit 1397 in Preußen (Quelle: Quass. T-44 und M-70) (Anm. nach Quassowski: Das Geschlecht v.MARKELINGERODE kam aus der Gegend von Wernigerode im Harz/AN, von dem ein Glied im 14. Jh. nach Preußen kam. Martin oo Elisabeth und erwarb c. 1460 das Rittergut Loßainen Kr. Rössel/OP, nach dem die Familie den Namen v.LOßAINEN annahm. Ein Nikolaus TETINGER, V.d. Johann und Albrecht v.LUSIEN, war 1464 Verteidiger von Rössel gegen den Dt. Orden.)]

Paul (Pawil, Pauel) Tolk (OF 86/33, Pakarwen, Raddenaw 1436). Wygląda na to, że Paul Tolk był sołtysem wsi Rodnowo. W OF 86/45 wsie Platmedyen, Wangeniten, Jedeliten, OF 86/52

Mattis Powerschen, syn Bertholda, brat Hansa, Petera, Paula, i Thomasa (OF 86/36)

schwester Elisabeth (OF 86/29)
________________________

Gregor Tolk, syn Petera (wyżej), Bürger zu Rosel 1438, dobra w Breitlinde i Lindenau (OF 86/36), 1439 dobra w Gudenyke (OF 86/39). Jego córka wyszła za mąż za Gregora Kalneina i tym samym dobra Tolkynów w Lindenau i Breitlinde przeszły w ręce rodziny Kalnein (w XVIII w. byli oni dziedzicami Kilgis i Sollau k. Kreuzburga, w której to okolicy Tolkienowie byli dziedzicznymi sołtysami chełmińskimi wsi Globuhnen). Jeszcze w 1653 Albrecht Kalnein był właścicielem obydwu wsi.

Czyżby to on był wzmiankowanym w 1486 komornikiem Labiawy (Kämmerer zu Labiau), świadkiem pewnego zapisu dóbr koło Tilsit dokonanego przez komtura Ragnit, Christopha v. Aufseß dla Hansa v. Perschkau? Nie, ponieważ Gregor Tolk, syn Petera, zmarł w roku 1444.


The Tolkiens' coat-of-arms
(according to the family tradition)

My friend, an artist Nimwen, has prepared for us a version of the Tolkiens' coat-of-arms according to J. R. R. Tolkien's drawing depicted in my last post ("The Tolkiens' heraldry: tradition and reality"). I am still very much interested in your opinions, ideas, theories concernign these arms:




środa, 19 czerwca 2019

Gregor Tolk(ien) (zm. 1444)
Pierwszy mieszczanin w rodzie

Reszel na mapie sztabowej z 1865

Pieczęć Petera Tolk(yna), 1440
W tym wpisie zbieram wszystkie informacje na temat Gregora Tolkyna (zm. 1444), syna rycerza Petera Tolkyna von Merklichenrad, pana na Kolwinach. 

Syn Petera Tolkyna (patrz tutaj), Gregor Tolkyn, mieszczanin (Bürger) w Reszlu (Rößel) wymieniony został w 1438 roku ("Gregor Tolk, burger von Rosyl"), gdy od osób opisanych jako Niclus Bogzyn i Ernst von Peterswalde nabywa dobra Lyndenaw i Breithelynde (czyli Lindenau i Breitlinde) – Quassowski opisuje źródło jako: a.Ord.Tal.86, Bl. 36 – chodzi o OF 86/36, patrz niżej – i.Guttzeit, Lindenau, S. 148). zrzekł się spadku po babci, Adelheid, i zapłacił mu za to jego kuzyn, Nicholas Boxing i jego szwagier Ernst von Peterswalde. Po śmierci Gregora w 1444 roku majątek ponownie miał być podzielony. Jeden z jego zięciów dał się spłacić. Pozostałymi spadkobiercami byli Ernst von Peterswalde, nieletnie dzieci Gregora i jego zięć, Georg Kalnein (OF 86/43). Co najciekawsze, hrabiowie Kalnein byli w czasach krzyżborskich Tolkienów z Globuhnen i Krzyżborka, bezpośrednich przodków J. R. R. Tolkiena, właścicielami ziemskimi tych okolic, dowódcami Tolkienów służących w pruskiej armii i patronami krzyżborskiego kościoła. Kalneinowie potwierdzili swoją własność Lindenau i Breilinde w 1653.
"Gregor Tolk burger von Rosyl", 1438 (OF 86/36)

środa, 12 czerwca 2019

Christian Tolkien (1706-1791) in the artillery uniform

For further reading see:
Would you like to see how the uniform of J. R. R. Tolkien's great-great-great-grandfather looked? How Christian Tolkien (1706-1791) looked as an artillerist of the Garnison Danzig (Gdańsk Garrison)? Mr Jan Czop prepared this drawing with the Gdańsk uniforms (Gdańsk soldiers served their town and served Polish kings):
Drawing by Jan Czop
On the left a cannonier from the Company of Artillery in Gdańsk (1752)
Drawing by Jan Czop

For the Facebook page of today's Gdańsk Garrison see here. Gdańsk has a wonderful reconstruction group. See the photos:
Photo by Garnizon Gdańsk
Photo by Garnizon Gdańsk
Photo by Garnizon Gdańsk

wtorek, 11 czerwca 2019

The Tolkiens' heraldry: tradition and reality

NOTE: About the historical coat-of-arms of the Prussian Tolkien family read here: "Tolkien - a noble family in Prussia" and "Tolkyns' seal from the 15th century found!"



The genealogical trees at the end of the Red Book of Westmarch
are a small book in themselves, and all but Hobbits would
find them exceedingly dull. Hobbits delighted in such things,
if they were accurate: they liked to have books filled
with things that they already knew, set out fair
and square with no contradictions.


–J. R. R. Tolkien, The Lord of the Rings, "Prologue"



Reconstruction of the Tolkiens' arms
by Nimwen (Poland)
In  his letter from 1951 (by courtesy of the Tolkien Estate see: "Unknown letter by J. R. R. Tolkien on his ancestor from Poland! (1951)") J. R. R. Tolkien wrote to Mrs Florence Tolkien (neé Zetterstrand), the wife of Charles Embury Tolkien, 1883-1961):

«The tradition that the eldest son was always called Johann or John which returned to me because my eldest uncle John Tolkien the sailor had no sons; and he had tradition of the family arms. The latter was said to be or have been – a blue shield with two gold chevrons and 5 gold stars three above and 2 below. The crest a half-griffin. I do not describe them in technical heraldic language as they are uncertain (and German in any case). The crest is given from an impression of my father’s seal; The motto is said to have been ‘Fest und Treu.’»

For the first time in the sources we find a mention of the Tolkien family tradition concerning their coat-of-arms. J. R. R. Tolkien wrote that this tradition was transmited to him by his half-uncle, John Benjamin Tolkien IV.

"my eldest uncle John Tolkien the sailor"

Who was J. R. R. Tolkien's half-uncle? According to my research  (see: "Four Johns Benjamins: watchmaker, gentleman, music-seller and freemason")

John Benjamin Tolkien IV (January 1845, Birmingham – October 1883, Camberwell) was a pianoforte tuner, a music dealer in Birmingham, a newspaper reporter in London, even a freemason (as a Senior Warden in the Lodge of Perseverence in Halesowen, Worcestershire in the years 1871–1881), and according to J. R. R. Tolkien a sailor (in 1868 his wife gave birth to their daughter "at sea").

He was a half-brother of Arthur Reuel Tolkien, J. R. R. Tolkien's father. His father was John Benjamin Tolkien III (1807–1896) and his mother was Jane Tolkien, neé Holmwood (1806–1854). In his childhood he lived with his parents at Porland Villa, Aston (Birmingham). In the age of 6 he was a "scholar at home". His father, J. R. R. Tolkien's grandfather, was a music seller at 70 New Street, Birmingham.

In the age of twenty John Benjamin Tolkien IV moved to Newington, Southwark (he lived at Lorrimore Rd) and on 24 December 1865 in St Mary Anglican church in Newington he married Agnes Marion Tyrrell, a daughter of a gentleman William Tyrrell. Newington was a place where an earlier John Benjamin lived too. John Benjamin Tolkien II (1788–1859), a gentleman and a Moravian Brother, married Elisabeth Frances Carter in the same St Mary church in Newington and lived at 22 Newington Place until 1840 (next he moved to Clifton, Bristol).

Between 1865 and 1871 the Tolkiens must have been on sea, and John Benjamin IV must have been a sailor if his only daughter was born aboard.

Our John Benjamin IV moved to Handsworth in 1871. He lived with his London wife Agnes and with a daughter, Beatrice Tolkien ("born at sea" in 1868) at 1 Limegrove near Finch Street (now Road) in Handsworth. He is described as a music seller and tuner, but in the years 1871-1881 we find him also as a freemason (I suppose that his father, John Benjamin Tolkien III, J. R. R. Tolkien's grandfather, was a freemason too; see "Four Freemasons in the Tolkien family").

From 21 March 1871 to 1881 he was a member (Senior Warden) of the Lodge of Perseverance (No. 573) in Halesowen, Worcester. He (or his father John Benjamin Tolkien III) composed a masonic hymn United Ever.

Tolkiens and Tyrrells (from St Mary, Newington parish books)

"He had tradition of the family arms..."

J. R. R. Tolkien in his letter described the coat-of-arms of the Tolkien family according to the tradition of his half-uncle. Presented to us for the first time it is as follows:
The latter [the arms] was said to be or have been – a blue shield with two gold chevrons and 5 gold stars three above and 2 below. The crest a half-griffin. I do not describe them in technical heraldic language as they are uncertain (and German in any case). The crest is given from an impression of my father’s seal; The motto is said to have been ‘Fest und Treu.’»
I can try to describe this coat-of-arms in the heraldic language:
ArmsAzure, two chevronels between five mullets or, is borne by the name of Tolkien
Crest
A demi-griffin [or?]
Motto
"Fest und Treu"
And in German blazon:
In Blau, zwei goldener Sparren, begleitet von 5 fünfstrahligen goldenen Sternen (3,2)
It seems that J. R. R. Tolkien composed his coat-of-arms of three elements:
  1. a shield according to the description of his half-uncle,
  2. a crest from his father's signet ring (?),
  3. a motto which "was said to have been 'Fest und Treu'".
There is a drawing by Tolkien of the same coat-of-arms in the Bodleian's archive (it was never published and it is generally not known among the Tolkien scholars). First informed me about its existence a Tolkien scholar and my collegue, Denis Bridoux. Mrs Catherine McIlwaine, a Tolkien archivist at the Bodleian Library has informed me that it is: Oxford, Bodleian Library, MS. Tolkien Drawings 88, fol. 34 which belongs to loose drawings from The Book of Ishness from 1911-1928. This drawing is undated and the verso is blank. The meaning of this drawing was not known until my discovery and the publication of J. R. R. Tolkien's letter from 1951 (see above). The shape of that arms generally matches what the letter says. The only difference is that there are four five-pointed stars above the chevrons and two below. The top of the shield is not flat, but divided in two inward turning curves. Between the griffin and the shield there is a crown like in German heraldry (the so called "older crown of nobility" – see here). Tolkien's drawing resembles the arms reconstruction made by Nimwen from Poland (see the drawing above).

Interpretation

In English tradition chevrons with mullets (five-pointed stars) but with different colours were heraldic devices of the families of Columbine, Davy of Devonshire, Davies of South Wales etc. (see A Display of Heraldry by William Newton, London 1846, p. 179, see here). In Germany I couldn't find a Wappen like this in any German Wappenbuch. A coat-of-arms a little bit similar belonged to the family Neumann:
"Neumann Schild mit Schildeshaupte. Im purpurnen Schildeshaupte die goldene preussische Krone. Schild der Länge nach getheilt: rechts in Silber ein einwärts gekehrter blauer Greif und links in Blau drei, 1 u. 2 goldene Sterne. Unter dem Schilde schwebt ein mit dem Spruche: Fest und Treu bezeichnetes Band. Adelsstand des Kgr. Preussen. Diplom vom 18 Octob. 1861 für den Rittergutsbesitzer und Landes Aeltester Gustav Robert Neumann auf Sprottischdorf und für den Rittergutsbesitzer und Landes Aeltesten Heinrich Wilhelm Neumann auf Wichelsdorf in Schlesien.
We can see a crown (a golden Prussian crown), a griffin, golden stars on the blue shield and the motto: "Fest und Treu". The nobility of Neumann belonged to the noble class of Kingdom of Prussia. The goods in Sprotischdorf and Wichelsdorf belong now to Poland. They are now called Henryków near Szprotawa and Wiechlice in Lower Silesia (Dolny Śląsk). We know now that the Tolkien family came to London from Polish town of Gdańsk (former Danzig). I have also tried to find a similar arms among the heraldry of that place. In the book Herby patrycjatu gdańskiego (Wappenschilder des Danziger Patriziats) by Mariusz Gizowski there is not a coat-of-arms like this. In Gdańsk we can find only three heraldic devices with a griffin: arms of the Bostacus family, of the Remmersons and the Behms. I didn't find John Benjamin Tolkien's arms in the Gdańsk heraldry.

Possible influence

Tolkien's drawing comes from about 1914. Tolkien's description comes from a 1951 letter. Professor Tolkien claimed that the arms were his half-uncle's tradition. Maybe John Benjamin Tolkien IV, a freemason, devised his emblem by himself? Maybe a source was the Tyrrell's coat-of-arms and the German traditions of the family (together with the motto of Prince Albert: "Fest und Treu"?). If his father-in-law, William Tyrrell as a gentleman belonged to the Tyrrell nobility, he could use these arms:


We can see two chevrons like in the arms of John Benjamin Tolkien. Maybe J. R. R. Tolkien's half-uncle added stars (six of five), different colours and a motto known from Prince Albert (Prince Albert of Saxe-Coburg and Gotha), from the prince's coat-of-arms:



Interesting is also coat-of-arms of Father Francis Xavier Morgan who took over custody of John Ronald and Hilary Tolkien after their mother's death. Father Morgan belonged to the Welsh nobility (see here) and his arms were:



Chevrons from Tyrrells, motto from Prince Albert, and griffin from Father Francis Morgan? It would be too easy. I believe that thanks to this text I will find your support and we will resolve the mystery of this coat of arms.

J. R. R. Tolkien's stars


 *     *     *

And in the end... Eleni, tulca, voronwë, estel... Stars and "Fest & Treu". Do you think that the starry emblem of the Tolkien family and the motif of perseverance, sturdiness and faithfulness could have an influence on J. R. R. Tolkien's Legendarium? He drew his arms in the Book of Ishness, in the beginning of his mythopoeia!


wtorek, 21 maja 2019

The London Tolkiens
Even more information!

St Paul, Covent Garden. I have indicated the north side of its churchyard
where at No. 60 there was John Benjamin Tolkien's shop
–Engraving by Thomas Girtin 1775–1802

I have bought new service on Ancestry.co.uk (where you can find The Tolkien Family Tree made by me with 1028 persons included) and I could find our "Dantzick-Brothers-In-London" in the archival The Times magazines from the 18th and 19th centuries. I love this advertisement from 21 June 1813:
"ALL the remaining elegant STOCK in TRADE of Mr. J[ohn] B[enjamin] Tolkein [should be Tolkien], glass and china manufacturer, a bankrupt, on the premises, No. 60, the north side of St. Paul's Church-yard. The stock in extensive, and consists of very rich china, in the greatest variety, and of elegant patterns; an amount of very rich cut glass, in a profusion of useful articles, a variety of table and desert services of china, an infinity of ornamental and useful articles, together with a large quantity of earthenware. May be viewed on the sale; and catalogues had on the premises, and in Covent-garden."
We can find here rich and beautiful assortment of Tolkien's shop, all these china, glass, services, patterns etc. J. R. R. Tolkien's great-great-grandfather born in Danzig/Gdańsk in 1752 was in London first a watch- and clockmaker (see here), but from 1809 he became a china and glass-seller and manufacturer. His first business of this kind was in 1809 at 111 Guilford Street, Bloomsbury ("J. B. Tolkien, Dealer in China and Glass" – there is a nice Starbucks there now) then he moved to 60 (or 3) St Paul's Churchyard, Covent Garden ("China and Glass Seller") and in from 1814 we can find his shop at 21 Skinner Street, Snow Hill ("J. B. Tolkien & G[eorge] Tolkien, China & Glass Man", "Cut-glass and China Manufacturers"). As we can see first profession of George Tolkien, J. R. R. Tolkien's great-grandfather, after his unfinished furrier apprentice, was manufacturing and selling china and glass with his father.

About Tolkien's bankrupcy we can also read in the newspaper The News (from 9 May 1813). Tolkien bankrupted in May 1813 after his older brother, Daniel, died:


Another interesting fragment of the The Times comes from 31 October 1794, just after Daniel Gottlieb Tolkien received his act of naturalization (see here):
 

This text reads:
TOLKIEN, SKINNER and FURRIER, No. 60, Chaepside, second house from the corner of Bow-lane.

TOLKIEN thankfully acknowledges the favours he has received from his friends, at his original Shop, No. 28, Bedford-street, Covent Garden, and most respectfully acquaints the Ladies and his Customers in general, of his having opened another large, commodious, wholesale and retail Warehouse, for the accomodation of the Public, at No. 60 Cheapside; and the encouragement he has met with [...] his first commencement in business, has induced him to enlarge his Stock very considerably, and conceives himself absolutely obliged to thus express his gratitude for past favours, and hoping for the continuance of future.

Tolkien has just manufactured an extensive assortment of the most fashonable Muffs, Tippets, Trimmings, and ready-made Cloaks for the present season.

The above articles for goodness may challange competition, as being manufactured out of the most valuable and beautiful Furs that the universe can produce, and is enabled to do the article as low as any other Manufacturer in London.

Country dealers may be supplied with the above articles on the lowest and most reasonable terms.
I would like to remind that Daniel's uncle, Michael Tolkien (his father's, Christian, brother) was a furrier master in Danzig (Gdańsk) from 1742 to 1795.

Daniel Tolkien's house at 60 Cheapside, City of London according to
John Tallis' street views produced in 1838-1847 - read about it here

The same house on the picture from the 19th century

środa, 8 maja 2019

Więcej informacji o gdańskich Tolkienach!

Po powrocie z pięknej pielgrzymki alpejskiej (Mariazell, Zell am See, Lugano, Locarno, Mediolan, Trydent), a przed pogrzebem mojej kochanej Mamy "uciekłem" na dwa dni do Gdańska. W dniach 5-6 maja odetchnąłem świeżym powietrzem Prus Zachodnich i królewskiego portowego i handlowego Miasta. Trafiłem do Twierdzy Wisłoujście, gdzie mogłem nie tylko wziąć udział w pokazach związanych z mijającą majówką, ale także także przyjrzałem się domom żołnierzy Wisłoujścia, które mogą przypominać dom Christiana Tolkiena, który stał przy wałach miejskich przy Letzte Gaße nr 12 (inaczej An der Radaune nr 28). Spałem w moim ulubionym hotelu z dobrym internetem, kolacją i śniadaniem (Via Steso przy Wyczółkowskiego czyli na Kleine Molde), rano obejrzałem z wypiekami kolejny odcinek Gry o tron, a o 9.00 siedziałem już w Archiwum Państwowym i zacząłem odkrywać kolejne dokumenty z gdańskimi Tolkienami...

Jeden z domów w Twierdzy Wisłoujście. Kto wie, czy dom Christiana Tolkiena
nie wyglądał podobnie. Są dwa piętra, dwoje drzwi prowadzących do oddzielnych mieszkań.
Brakuje tylko przedproża, które chroniło wejście przed wodą spływającą z Biskupiej Górki
Największe odkrycie tego dnia to APG 353/23 czyli Grabsteinbuch (spis płyt grobowych) z kościoła św. Katarzyny. Już dawno temu odkryłem, że kuśnierska rodzina Michaela Tolkiena (1708–1795) spoczywa w tym starym gdańskim kościele (w którym znajdowała się Kaplica Kuśnierzy) pod płytami nr 37 (Michael Tolkien), 48 (jego żona Euphrosina) oraz 84 (dzieci Michaela i Euphrosiny). Teraz mam dokładną ewidencję, jaka była własność i historia tych miejsc pochówku. Mam też w końcu ostateczny dowód, że większość dzieci Michaela Tolkiena zmarła we wczesnym dzieciństwie:

Płyta grobowa nr 37, pod którą w 1795 pochowano Michaela Tolkiena (o tej płycie szczegółowo pisałem tutaj):


No. 37
[1730] 1. Daniel Jantzen "daß gantzen Begrabniß" (całe miejsce pochówku)
1748, D. 24 July "Jantzen sein Kindt" (dziecko Jantzena)
1759, D. 3 December "Carlina Friderica Jantzen ein Kindt" (dziecko)

Ciekawsza jest płyta nagrobna nr 84, gdzie spoczywają kuśnierskie rodziny Matthies i Tolkien:


Z zapisu dowiadujemy się, że płyta należała w połowie do panny Euphrosiny Matthies, a w połowie do jej brata (?), Daniela Matthies. W 1742 pochowano tam dwoje dzieci rodziny Matthiesów, w 1748 dziecko kuśnierskiej rodziny Rohnów (?), później także przedstawicieli rodziny Jantzen.

Z rodziny Tolkienów znajdujemy tu pochówki sześciorga dzieci, których dokumenty chrzcielne znamy w Kościoła Mariackiego (patrz tutaj):
  • "1750 D. 14 Septhember, Euphrosiena Regiena Tolkienen" (Euphrosina Regina Tolkien, 1746–1750)
  • "1750 D. 3 October, Anna Elisabet Tolkinnen ein Kindt" (Anna Elisabeth Tolkien, 1744–1750)
  • "1751 D. 6 September, Jan Friderich Tolkihn ein Kindt" (Johann Gottfried [?] Tolkien, 1750–1751)
  • "1755 D. 10 December, Johan Danil Tolkin ein Kindt" (Johann Daniel Tolkien, 1752–1755)
  • "1758 D. 27 Johanuary, Tolkin sein [...]" (Michael Tolkien [?], 1757–1758)
  • "1761 D. 14 Maye, Benjamin Tolkin ein Kindt" (Benjamin Tolkien, 1760–1761)

Z ośmiorga dzieci Michaela i Euphrosiny Tolkienów (Anna Elisabeth, Euphrosina Regina, Dorothea Constantia, Johann Gottfried, Johann Daniel, Michael, Benjamin i Christian) dorosłego życia dożyło tylko dwoje: Dorothea Constantia (ur. 1748), która w 1766 wyszła za mąż za kuśnierza i ewangelika reformowanego, Andreasa Uebelina oraz Christian Tolkien II (1762–1821), który w XIX wieku był gdańskim antykwariuszem, ale nie pozostawił po sobie żadnego męskiego potomka.
_____________________________________

Inny ciekawy dokument to APG 358/23, str. 171 gdzie udało mi się znaleźć akt chrztu przyszłej żony Christiana Tolkiena I (1706–1791), Anny Euphrosiny, z domu Bergholtz (Berckholtz):


Okazuje się, że urodziła się ona najpewniej w październiku 1718, ochrzczona była w kościele St Salvator (Zbawiciela) w Petershagen (Zaroślak) 20 października tamtego roku. Poznajemy imiona jej matki, Anny Marii. Mamy tu też podobną sytuację, jak w przypadku chrztów dzieci żołnierza gdańskiego, Christiana Tolkiena (przyszłego męża Anny Euphrosiny) – chrzestnymi są przedstawiciele gdańskiego patrycjatu (tutaj: H[err] [...] Ernst Christoph von Prebentau [?], Fr[au] Veronica von Pudeweltz oraz Fr[au] Catharina von Goltzin (gen. mjr Heinrich von der Goltz był wówczas dowódcą wojsk gdańskich!).

Co ciekawe nie znajduję w tej parafii ślubu Ephraima Bergholtza i Anny Marii, co może świadczyć o tym, że pobrali się oni poza Gdańskiem – czyżby na wcześniejszej placówce wojskowej Bergholtza? Może tu być podobna sytuacja, jak z Christianem Tolkienem. Możliwe, że artylerzysta Ephraim Bergholtz był zbiegiem z Królestwa Prus, który oddał się na służbę polskiego Gdańska). O tym, że małżonkowie przybyli do Gdańska skądś indziej może świadczyć też to, że nie podano nazwiska rodowego Anny Marii.
_____________________________________

Z dokumentu APG 300,31/109 ("Prusacy w Gdańsku 1770") dowiaduję się, że ani Michael, ani Christian Tolkienowie, choć zbiegli z Królestwa Prus przed 1740, nie zostali odesłani (ekstradycja 1770-1771) do rodzimego wojskowego kantonu w Krzyżborku.
_____________________________________

Odkryłem niesamowity opis Gdańska z 1807! Chodzi o Historisch-topographisch-statistische Nachrichten von der Königlich-Westpreußischen See- und Handelsstadt Danzig Christiana Friedricha Wutstracka. Niestety to obszerne dzieło istnieje tylko w rękopisie (jego sygnatura to APG 300,R/Ll, 96)
Dzieło to zawiera ciekawy opis Petershagen z czasów Bergmannów, następców Tolkienów. Zajmę się nim kiedy indziej.
_____________________________________

Zauroczyły mnie też zbiory kartograficzne na mikrofilmach (APG 300,MP). Mamy tam takie ciekawe plany kościołów gdańskich z zaznaczonymi tablicami grobowymi. Niestety są tylko plany Kościoła Mariackiego (300,MP/1235) i kościoła św. Jana (300,MP/1234), a nie ma św. Katarzyny. A dużo bym dał za taki plan, na którym mógłbym dokładnie oznaczyć pochówki gdańskich Tolkienów:


 Nie traćmy nadziei! Może znajdę coś takiego w Berlinie?