sobota, 16 czerwca 2018

Petershagen now and then



If you want to compare Petershagen in the Tolkiens' time (c. 1800) and today, see my comparision. And see how accurate was the older map! Tolkiens' street, Letztegasse is first one from the left. Today we can see there three houses from c. 19th century.

And below comparision of two maps from the 19th century with the Tolkiens' house at Letztegasse No. 28:


 

London Brothers and their coins

I would like to share my little coin collection with you. My coins come from the places and from the times of the London Brothers born in Petershagen, Danzig (Gdańsk) – Daniel Gottlieb Tolkien (1746–1813) and John Benjamin Tolkien (1752–1719).


The small one is Danzig shilling from the times of the king Stanislaus August Poniatowski (1765). The silver one is English shilling of George III (1817) and the last one is very interesting for every Tolkien-fan because it is a farthing of George III (1773) – a farthing is also an unit of The Shire division. In his Nomenclature of 'The Lord of the Rings' J. R. R. Tolkien wrote:
 (...) the second element in Eastfarthing, Northfarthing, Southfarthing, Westfarthing is the same word as E. farthing (OE feorðing, ME ferthing), quarter of a penny (...)
 Other coins from Gdańsk (Danzig) of the Tolkiens can be seen here (No. 190, 191, 192):



Wilhelm Stryowski i Petershagen


Zaroślak czyli dawne Petershagen wydało kilku znanych ludzi. Z nich największą sławą cieszy się chyba wybitny malarz gdański, Wilhelm Stryowski, którego obraz Konfirmacja w kościele Zbawiciela (1863) przedstawiam powyżej (dziękuję za to zdjęcie Fortowi z Forum Dawny Gdańsk!).

Wilhelm Stryowski (1834, Petershagen – 1917, Essen) był synem rzeźnika Ludwiga Augusta i Julianny Wilhelminy z domu Franz. Malowanie rozpoczął pod kierunkiem wuja Karola Dawida Franza, portrecisty. Był uczniem Johanna Carla Schultza w gdańskiej Kunst und Handwerksschule. Dzięki stypendium studiował w latach 1852-1856 na Akademii Sztuk Pięknych w Düsseldorfie, pod kierunkiem Wilhelma von Schadowa. Po ukończeniu studiów i zwyczajowej podróży po zachodniej Europie wrócił do Gdańska, gdzie szybko zdobył uznanie. Specjalizował się w obrazach rodzajowych, a szczególnym zainteresowaniem darzył flisaków i Żydów. W poszukiwaniu tematów jeździł do Małopolski, gdzie nawiązał kontakty z polskimi malarzami (Wikipedia).

W czasie moich poszukiwań genealogicznych znalazłem też zapis chrztu Stryowskiego w kościele St Salvator (Zbawiciela). To ten sam kościół, w którym ochrzczono dzieci Christiana Tolkiena, w tym "Londyńskich Braci", Daniela i Johna Benjamina. Oto ten zapis z samego początku 1835 roku:

Żeby powiększyć, kliknij!

piątek, 15 czerwca 2018

Christian Tolkien was the best! (1763)

I want to present now the document from the file APGd 300,18/7 (Gdańsk Garrison arrangements, recruitment for the years 1733–1793). 

On 8, 9, 10 and 12 September 1763 there was a competition between the 195 members of the Artillery Corps of the Danzig Garnison (Gdańsk Garrison). It was a custom once a year to check the soldiers' abilities. See that in 1763 the first prize won Christian Tolkien, the Professor's great-great-great-grandfather!



 

The Tolkiens from Letztegasse No. 28, Petershagen

Letztegasse is 'Last Lane' and means something like cul-de-sack or bag-end! Finally I have localized the house of the Gdańsk Tolkiens, of Christian Tolkien (bombardier in the Gdańsk artillery and the feuerwerker) and his wife Anna Euphrosina, née Bergholz!

Yesterday I have made my discovery of the year 2018! In the National Archive in Gdańsk I have found big document being the description of the life of Christian Tolkien (1706, Kreuzburg, Prussia – 1791, Danzig/Gdańsk, Poland). In this records (from 1745 and 1788) we have the following facts:
  • Christian Tolkien born in 1706 is described as "Feuerwercker reformé" (reformed pyrotechnician) and "Bombardier" (a rank in artillery) of the Artillery Corps of Danzig/Gdańsk Garrison.  
  • in 1788 his wife is Euphrosina Tolkien (born in 1718). In the document we find out earlier wife of Christian Tolkien who was Helena Pokrowska (Russian? Polish?) who died in 1745. They probably did not have any children.
  • Helena Pokrowska's sister was Euphrosina, wife of Ephraim Frohgühn.
  • Christian and Euphrosina four children are named: sons Daniel and Benjamin (they are of course Daniel Gottlieb Tolkien and Johann Benjamin Tolkien known from Gdańsk and London records!), daughters Renata and Anna Elisabeth
  • Renata (we know that she was in fact Eleonora Renata) was married to Johann Carl Bergemann (alias Bergmann; a "Feuerwercker" of the Artillery Corps). In 1788 the Tolkiens' house at Letztegasse No. 28 was prescribed to the Bergmanns.
  • Anna Elisabeth was dead in 1788. Her husband was Johann Stobbe and they had one son, Samuel.
Letztegasse (a kind of "Bag End") is the address where John Benjamin Tolkien (1752, Danzig/Gdańsk, Poland – 1819, London) was born! You know that for many months I have tried to guess where their house was placed. Now I know! 

It was Letztegasse No. 28 (ul. Poślednia nr 28) very close to the City Wall (this ground belonged to the Hospital of St Gertrude). At the moment let us see this picture from R. Curicke book on Danzig from the end of the 17th century with these houses:

St Gertrude Hospital and Petershagen with the Tolkiens' house
 Update:

1) First let us see the record on Christian Tolkien and his family from 1788 (more to be seen soon) from the Artillery records book APGd 300,91/1, p. 276 (I have underlined the fragment about the ground books from Petershagen where his house is described):


2) Then let us see the fragment of the ground book of Petershagen (APGd 300,32/46, p. 60). They will send me the photo with better resolution; at the moment I present my weak copy of this page with underlined the date 1788, the name of St Gertrude Hospital and with the number of the house from Buhse's plan of Gdańsk):


3) Let us see this house on Buhse's plan of Gdańsk:


And another map from the beginning of the 19th century:


The house (and the street known in Polish as Poślednia) don't exist any more. But the house could be of this kind (from M. Deisch drawing of the Outer Petershagen from the time when Daniel and Benjamin were small boys in Danzig, Poland – years before their migration to London):


poniedziałek, 21 maja 2018

Ogniomistrz Tolkien
Christian Tolkien (1706–1791) w Garnizonie Gdańskim


Źródło: m.in Garnison Danzig (Facebook)


Na ilustracji gdański grenadier pod Zbrojownią (Wielkim Arsenałem)
M. Deisch, 1765
Christian Tolkien ("Tolckien"; 1706, Krzyżbork – 1791, Gdańsk), praprapradziadek J. R. R. Tolkiena był w Gdańsku żołnierzem miejscowego Garnizonu Miejskiego ("Siesige Stadt Garnisson"), członkiem Kompanii Artyleryjskiej. W 1771 (gdy Ch. Tolkien opisany jest w dokumencie APGd 300,31/109 jako "Feuerwercker") kompania ta miała następujące dowództwo:

Capitain (kapitan), Johann Gottfried Wittwerk
Lieutnant (porucznik), Johann Albert Rudnick
Fänrich (chorąży), Carl Gottfried Reiffke

W 1752, gdy w Peterszawie urodził się prapradziadek Profesora, Johann Benjamin Tolkien (zm. 1819 w Londynie) dowództwo składało się z:

Capitain (kapitan), Johann George Thom.
Lieutnant (porucznik), Jacob Bohnas
Fänrich (chorąży), Johann Stern

W 1790, w przededniu śmierci Christiana Tolkiena i w przededniu zajęcia Gdańska przez Prusy, dowódcami byli:

Capitain (kapitan), Magnus Skepsgardt
Pr. Lieutnant (pierwszy porucznik), Benjamin Friedrich Harder

Kompania Artylerii składała się ze 120 żołnierzy. Ich mundury opisane są następująco: "Blaue Röcke gekleidet mit rotten Rabatten, Kragen und Aermelauffschlaegen, und hatte paille Unterkleiden" – niebieskie fraki z czerwonymi rabatami i mankietami, paliowe (słomkowe) kamizelki i spodnie. Żołnierze Kompanii Artyleryjskiej mieszkali na Biskupiej Górce (dla nich parafią był kościół St Salvator w Petershagen/Peterszawie; dlatego tam chrzczono małych Tolkienów!), a na Starym Mieście głównie przy kościele św. Bartłomieja (ulice Böttchergasse, Schüsseldamm, An der Seyen), gdzie znajdowało się także miejsce zborne straży obywatelskiej (Błękitny Regiment kompanii obywatelskiej Szerokiego Kwartału); w tych oddziałach porucznikiem był w latach 70.-90. XVIII wieku młodszy brat Christiana, obywatel i mistrz kuśnierski, Michael Tolkien, 1708–1795). Na cmentarzu św. Bartłomieja pochowano zaś zięcia Christiana Tolkiena, artylerzystę i stolarza Johanna Carla Bergmanna, oraz jego żonę Eleonorę Renatę, siostrę Londyńskich Braci!

Artyleria Biskupiej Górki w 1759
W księgach parafialnych kościoła St Salvator w Peterszawie znajduję wiele śladów żołnierzy Garnizonu Gdańsk, szczególnie ich śluby. Oto na przykład od 1777 notuje się tam grenadierów, muszkieterów, artylerzystów, kawalerzystów i doboszy z kompanii takich znanych postaci jak major Constantin Dionysius von Bonhorst (Guarnison), major Friedrich Gustav Petersson (Guarnison) czy kapitan Carl Gottlieb Voigt (Leib-Compagnie) albo chorąży Gottfried Christian Ritter (Leib-Compagnie).

Nie znalazłem ogniomistrza Christiana Tolkiena w spisie obywateli z 1770 z prostej przyczyny. W spisie nie ujęto obiektów wojskowych. Christian jako Feuerwerker/ogniomistrz pracował zapewne przy Starej Zbrojowni w budynku zwanym Starą Apteką (było to laboratorium ogniomistrza; istnieje do dziś, będzie miał nową funkcję teatru kameralnego), a jego mieszkanie znajdowało się na tyłach tego budynku (cegła, którą posiadam, to fragment tego budynku). Adres tego miejsca to Hintergasse No. 120, co równa się Klein Schirrmachergasse No. 3 (SN 1967). W tym samym domku znajdował się jednocześnie Dom Cechu Kuśnierzy (tam zorganizowano m.in. ślub córki Michaela Tolkiena w 1777), a w XIX wieku antykwariat Christiana Tolkiena juniora. Możliwe też, że Johann (John) Benjamin Tolkien urodził się na Peterszawie w budynku garnizonu gdańskiego, np. przy Bramie Oruńskiej (Peterszawskiej).
Zwróćmy uwagę na opis ogniomistrza ze starego podręcznika arylerii. Ogniomistrz miał oprócz wojskowych, także cywilne zadania - tworzył miejskie fajerwerki:

Podręcznik artyleryjski z pocz. XIX wieku (polona.pl)
 Biskupia Górka, gdzie Christian Tolkien mieszkał zapewne przy Bastionie Ostroróg w jego czasach wyglądała zapewne tak, jak dziś Gradowa w Gdańsku. Pruska twierdza wygląda jak smajale w Bucklandzie, nieprawdaż?

Tak wyglądała Biskupia Górka w czasach Tolkienów (zdjęcie fortecy pruskiej na Gradowej)

czwartek, 17 maja 2018

Tolkien's ancestor was a Feuerwercker
or an ordnance technician (1770)!

I have discovered that Christian Tolkien had the same abilities as Gandalf!
Last Wednesday (16 May 2018) I visited National Archive in Gdańsk (for the 4th time) and I discivered something very important! In the document APGd 300,31/109 ("Listen Königl. Preussischen Landeskinder übergeben von dem Königl. Preuss. Herrn Legations Raht und Residenten [with an index]") with a list of Prussian subjects living in Polish Danzig (Gdańsk), in the part devoted to the people born in the region of Kreuzburg, Kingdom of Prussia I have found two Tolkien ("Tolckien") brothers: Christian Tolkien (1706–1791) and Michael Tolkien (1708–1795, a Kürschner or furrier, read about him here):

The moment of the discovery
Christian and Michael Tolkien ("Tolckien"), 1770 living in Gdańsk for 30 years
I know that they came to Gdańsk even earlier, in 1724
Full page with the Prussian subjects from Kreuzburg area in Danzig
Thanks to this record now we can be sure that J. R. R. Tolkien's great-great-great-grandfather Christian Tolkien, father of two brothers who emigrated to London in 1770s was a member of the Danzig Garrison as a Feuerwerker (military pyrotechnician, ordnance technician or specialist, literally 'fire worker'; Latin tormentarius or pyrotechnicus), a specialist responsible for the maintenance of ammunition (in the armed forces of German-speaking countries), From the late Middle Ages until the Early modern period a Feuerwerker was a highly specialised artisan with detail knowledge of the closely guarded secrets of making gunpowder – see Wikipedia (Feuerwerker). Due to special knowledge and skills required for their work, the Feuerwerkers were professionally organized and belonged with the privileged layers of the local army. The Feuerwerkers were the military staff in the rank of subordinate to the artillery. The Feuerwerkers were members of a group of people particularly concerned with the manufacture and use of gunpowder and explosive materials. In Gdańsk in the 18th century a Feuerwerker was also helpful in preparing the fireworks for special occasions like royal visits or holidays.

Gdańsk Great Arsenal where Christian Tolkien produced his "pills" and "fireworks"
This house on the left is where the Tolkiens lived in the 18th and 19th c
It still exists!

Pyrotechnic elements on the front side of "Old Pharmacy"
Christian Tolkien (1706–1791, documents connected with his life are here), son of Christianus Tolkien (1663–1746), a baker from Kreuzburg (see here), Prussia, was a Feuerwerker in Gdańsk (Danzig) Garrison. This is why he lived on Bischofsberg (Biskupia Górka, 'Bishop's Hill') where the Danzig artilery was stationed (on Bischofsberg his older son, Daniel Gottlieb Tolkien, a London furrier was born in 1746). This is why his son-in-law was Johann Carl Bergmann (1743–1813), an artilerist from the same Garrison who also lived on Bischofsberg. This is why the Tolkiens worked and even lived by Great Arsenal (Das Große Zeughaus, Wielka Zbrojownia) in Gdańsk (a small house on the back of the "Old Pharmacy", where the "pills" or amunition was produced. It was a house at Hintergaße No. 120 = Klein Schirrmachersgaße No. 1967 [3] where in the 19th century Christian Tolkien junior had his "Tolkien – Antiquary"; I have got a brick from that house in my collection; see here). This is probably why John Benjamin Tolkien (1788–1859), Christian's London grandson was a member of the Worshipful Company of Loriners (loriner is a maker of metal parts for bridles, harnesses, spurs and other horse apparel, especially for army).
So we can see that a direct Professor's ancestor was like Gandalf. He was able to prepare splendid fireworks for special occasions in Gdańsk. And I will now explore the archival documents connected with Danzig Garrison, its artilery, its role on Bischofsberg and in Petershagen where the Tolkiens lived and where they were buried.

poniedziałek, 14 maja 2018

"Dantzic" mentioned in the London documents
(1794, 1813)

I would like to remind you one document which was already described on my blog and another one which I found out two weeks ago. Both documents come from the London archives and tell about the parents of Daniel Gottlieb Tolkien (1746–1813) and John Benjamin Tolkien (1752–1819) who lived in Gdańsk, until the end of the Polish-Lithuanian Commonwealth in 1790s.

(1) The first document which came to me thanks to my American friend, Jerry Aurand, is The Act of Naturalization of Daniel Tolkien (1794) which should be read together with Daniel Tolkien's obituary from The Methodist Magazine (1813):

Source: The National Archives (Kew), Private Act, 34 George III,
c.17-ref. HL/PO/PB/1/1794/34G3n49 date:1794
(found by Jerry Aurand; photo by J. Aurand) 


Daniel Tolkien, son of Christian Tolkien by Euphrisina his Wife 
born at Dantzig 
Document with original signature of Daniel Tolkien
"Your Petitioner was born our of your Majesty Alliegian but hath constantly professed the true Protestant Religion and given Testimony of his Loyalty and Fidelity to his Majesty and the good of this Kingdom" 
(2) Another document comes from 1813 and is connected with Daniel's younger brother, John Benjamin Tolkien (1752–1819). It is a petition of John Benjamin Tolkien (1788–1859), John's son who wanted to receive the addmision to the freedom of the City of London:

Source: London Metropolitan Archive; Reference Number: COL/CHD/FR/02/1380-1386

We find here John Benjamin Tolkien as a "native of Dantzic who came to England about the year 1752 [sic!] when he married a Native of this Country and has resided here ever since and where you Petitioner [J. B. Tolkien, the younger] was born". The Tolkien Junior made a mistake - his father was born in 1752 in Danzig (Gdańsk), he came to England about 1772 and married a native of England (Mary Warner) in 1777!

What is important, John Benjamin Tolkien, J. R. R. Tolkien's great-great-grandfather was described as a "Foreigner". In fact he was a foreigner in London until his death in 1819.

Grave of a foreigner in England, of John Benjamin Tolkien born in Gdańsk,
J. R. R. T.'s g-g-grandfather

"Respectable and religious parents"
A grave of JRRT's g-g-g-grandparents in Gdańsk (1791-1792)

Rococo gravestone from the St Salvator cemetery
As we remember Christian Tolkien and Anna Euphrosina Tolkien are buried in Gdańsk (former Danzig) in St Salvator Neuer Kirchof ("Newer Cemetery"). See here and see the following record from the St Salvator church book (SDL 362896, Ancestry.co.uk):


We can read here that Christian Tolkien (Tolkühn) (1706–1791) from Petershagen, Danzig (today Zaroślak, Gdańsk) was buried on 30 October 1791 in N.K. or Neuer Kirchof ("Newer Cemetery") and his wife Anna Euphrosina (1719–1792) from Petershagen was buried on 3 June 1792 in the same place. From the same document we know that their grandson, their daughter's son, Benjamin Ephraim Bergmann (1784–1790) was buried in the same cemetery. In the same grave? Only this three persons from the Tolkien and Bergmann families were buried in this cemetery. I would love to find the grave of J. R. R. Tolkien's great-great-great-parents. It should be easy because we have a register of all the graves in this place (SDL 362896, Ancestry.co.uk). But I still haven't find the record with the Tolkien (Tollkühn) family name. One of the candidates is grave No. 4 (the gravestones had numbers, see the photo on the left with gravestone No. 13 of "Jacob Dirckssen und seine Erben") where a possible aunt of Benjamin Ephraim is buried. Her name is Regina Elisabeth Bergmann (1829), wife of Johann Friedrich Bergmann from Johannisgaße (Danzig), a Trödlersfrau, 'handlarka starzyzną'.


Another candidate is grave No. 17, grave of the Ziegenhagen and Jantzen families. The Jantzens were furriers in Gdańsk and Michael Tolkien, Christian's brother is buried in Daniel Jantzen's grave in St Katharinen (see here). Florentina Elisabeth Ziegenhagen was a patron of Renata Eleonora Tolkien's baptism on 10 Jule 1756 (see here). Martin Jantzen was a patron of Renata Eleonora's son, Johann Christian (1782–). The Jantzens and the Ziegenhagens were close to the Tolkiens from Petershagen:


 My research is continued...

We know how the cemetery looked like, we know more or less the place where J. R. R. Tolkien's ancestors are buried in Gdańsk. After the Communist disaster, after German cemeteries were destroyed in the 1940s and 1950s it is time to commemorate the Tolkiens from Gdańsk. At least in this was:

Jacob Kabrun is buried in the same cemetery as the Tolkiens






niedziela, 13 maja 2018

The Hobbit and the Freemasons

In J. R. R. Tolkien's The Hobbit published in 1937 on the very first pages we can find two elements which can be considered as Freemason-related. First is this fragment:
"Gandalf, Gandalf! Good gracious me! Not the wandering wizard that gave Old Took a pair of magic diamond studs that fastened themselves and never came undone till ordered? Not the fellow who used to tell such wonderful tales at parties, about dragons and goblins and giants and the rescue of princesses and the unexpected luck of widows' sons?"
The Widow's Son in Freemasonic symbolism applies to Hiram, the architect of the Salomon Temple and his mystery is a part of the Freemasonic initiation.

The second element is this drawing of Bag End by J. R. R. Tolkien:


Which has some elements which can be found in a typical Freemasonic lodge:


Coincidence? Yes, rather coincidence. J. R. R. Tolkien was a devout Roman Catholic and from his biography, writings, letters and his friends' memories we can be sure that he could not be a Freemason.

On the other hand some members of his family were Freemasons in London and Birmingham (see here). Maybe Professor Tolkien was highly knowledgable about the masons, and their symbols and left some phrases and pictures to play with Freemasonic members of the Tolkien family. And maybe he even tried to treat the Freemasonic beliefs as he treated the Pagan ones – he wanted to "Christianize" them, to find deep Christian meaning in all human beliefs and myths...?

sobota, 12 maja 2018

Sackville vs. Pentonville

Pentonville, London
I do not know if J. R. R. Tolkien ever visited the London graves of his great-great-grandparents (John Benjamin and Mary Tolkien, Bunhill Fields Burial Grounds) or of his great-grandfather (George Tolkien, cemetery by St George the Martyr) or if he knew about his ancestors, clock- and watchmakers from Clerkenwell and Pentonville (see here). But I know about his numerous visits to London (thanks to the work of Ch. Scull and W. Hammond), and about his story of a boy Carrots which though shortly mentioned in Carpenter tells quite a lot:
"These stories had begun during the Leeds years. John, the eldest son, often found difficulty in getting to sleep. When he was lying awake his father would come and sit on his bed and tell him a tale of ‘Carrots’, a boy with red hair who climbed into a cuckoo clock and went off on a series of strange adventures." (H. Carpenter, J.R.R. Tolkien. A Biography)
I suppose Tolkien could know more about his ancestors than it is described in the biographical books. One of things which stroke me recently when I discovered the Pentonville address of John Benjamin Tolkien and George Tolkien (see here), this 77 White Lion Street, was the name Pentonville and its similarity to Sackville from J. R. R. Tolkien's The Hobbit and The Lord of the Rings. The Survey of London: Volume 47, Northern Clerkenwell and Pentonville, originally published by London County Council, London, 2008 informs that:
The name of Pentonville has fallen resoundingly and, it would seem, irretrievably from favour. Pentonville was perhaps the first new town or suburb in England to have the French suffix that became so widespread in the nineteenth century, especially in North America—though not in London.
Tolkien used the suffix -ville to create the place-name and the family name which was to sound aristocrately. The Tolkien Gateway collected all information about it:
Sackville was the name of a relatively young Hobbit family. Their name had an association with Baggins in that both contained an element for "bag/sack"; Sackville was a slightly more aristocratic version. Tom Shippey argued that this "similarity" also provoked an antonymy: Bag End was used around England as a replacement of French cul-de-sac, "dead end street" - even Tolkien's own aunt Jane Neave lived in a house of that name. Tolkien did not like the Norman conquest of Britain, and made the Bagginses English. The name Sackville, however, is very Norman, as one of the few, if not the only, Hobbit family name.
In my opinion it was not to be "Norman" but rather "Georgian"! Sackville-Bagginses look like reminiscence of the Tolkiens from Pentonville, and the Shire described in J. R. R. Tolkien's books is like England in the times of the Danzig-born John Benjamin Tolkien (1752–1819) with its fashion, clocks and furniture. See this famous picture:


I have discovered that the real Bagginses lived in the same parish as J. R. R. Tolkien's ancestors – see here. See William Baggins from St James, Clerkenwell who died in 1618:


Próba rekonstrukcji osady na Biskupiej Górce
(poł. XVIII w.)

Z dedykacją dla wszystkich mieszkańców Zaroślaka i Biskupiej 

Rys. 1.
M. Deisch, "Targ Węglowy"
– zaznaczyłem kościół Zbawiciela i szczyt Biskupiej Górki, który analizuję niżej
Według Gedanopedii Biskupia Górka, niem Bischofsberg to dziś część Śródmieścia, jednostki pomocniczej Gdańska. Obszar dawnej wsi Górka wyznaczały obecna ul. Biskupia, skraj wzgórz nad (nienależącymi do niej) ul. Spadzistą i Kaznodziejską, skrzyżowanie ul. Stoczniowców i Brzegi, zachodnia część ul. Brzegi do ul. Podmiejskiej i Małomiejskiej, ul. Sikorskiego, Armii Krajowej i Na Stoku. Przed rokiem 1356 pobudowano w najwyższym miejscu wsi drewniany dwór, rezydencję biskupów włocławskich. Bezpośrednie okolice dworu nazywano od 1356 Starą Górką, od XV wieku Biskupią Górką (w 1433 Bischofsberg, w 1438 mons episcopalis, w 1582 Byszkupia Gora). Około roku 1380 biskup Zbylut z Gołańczy wybudował tu dwór murowany, centrum dóbr biskupich w północnej części Pomorza, korzystali z niego: biskup sufragan (zastępca biskupa włocławskiego w sprawach duszpasterskich), archidiakon i oficjał pomorski, ustanowiono włodarza do doglądania stanu zabudowy. W 1433 Biskupią Górkę zajęli i zniszczyli husyci, podczas rokowań polsko-krzyżackich. Istniejąca na zboczu pod wzgórzem wioska w 1444 obejmowała około 35 ha gruntów i liczyła 6 zagród. W końcu XVI wieku było już 15 domostw. Centrum wsi znajdowało się na zakręcie obecnej ul. Biskupiej, powyżej skrzyżowania z ul. Na Stoku. W XVII–XVIII wieku zamieszkiwali ją niepodlegający jurysdykcji Gdańska rzemieślnicy, stanowiąc konkurencję dla gdańskich cechów. Jednym z takich rzemieślników był Christian Tolkien (1706–1791), ojciec dwóch braci Tolkienów, którzy w latach 70. XVIII wieku znaleźli się w Londynie.

Rys. 2
Oryginał grafiki Deischa (1763). Widać nr 4 czyli Biskupią Górkę
Według założonej w roku 1744 księgi gruntowej wsią w imieniu biskupa zarządzał notariusz-sekretarz, był nim najczęściej kanonik włocławski. We wsi znajdowało się wówczas 25 zabudowanych i niezabudowanych parcel. W 1772 nastąpiło ostateczne przejęcie Biskupiej Górki przez władze Gdańska (bez uzgodnienia z biskupem) i włączenie jej w obszar miejskiej jurysdykcji. Miało to zapobiec przejęciu tego strategicznego wzniesienia przez sekularyzujące dobra duchowne władze pruskie. W roku 1780 Mathias Nathanael Wolff założył na bastionie Ostroróg obserwatorium astronomiczne. W okresie wojen napoleońskich Prusacy w latach 1806–1807 odnowili i umocnili fortyfikacje. W latach 1827–1833 Prusacy wznieśli tam  koszary.

Rys. 3
M. Deisch, "Kunszt Wodny"
– w tle Biskupia Górka
W Archiwum Państwowym w Gdańsku przejrzałem dokładnie księgę gruntową Biskupiej Górki (APGd. 300,32/14) poszukując śladów Christiana Tolkiena i jego rodziny w latach 1746–1749 (gdy na pewno mieszkali na Biskupiej, bo w 1746 urodził się na niej Daniel Gottlieb Tolkien, a w 1749 jego siostra Anna Elisabeth; ich młodszy brat Johann Benjamin, prapradziadek J. R. R. Tolkiena, urodził się już nad Kanałem Radunii, w Peterszawie/Zaroślaku). W księdze gruntowej nie znalazłem wprawdzie nazwiska Tolkien, ale wśród właścicieli posesji znalazłem osobę związaną z rodziną Tolkienów w Gdańsku, Martina Musiga. Martin Musig (Music, Musich) urodził się we wsi Kolkewitz k. Chocieburza (Cottbus) na Łużycach w Saksonii i od 1753 był w Gdańsku obywatelem-kupcem. Jego brat Georg Musig był w Gdańsku od 1754 obywatelem-rzemieślnikiem jako kuśnierz. W związku z rodziną Tolkienów znajdujemy Martina Musiga i jego żonę Constantię w roku 1748 jako chrzestnych  Dorothei Constantii Tolkien, córki kuśnierza Michaela Tolkiena i jego żony Euphrosiny, z domu Matthiess (innymi chrzestnymi Dorotki byli: Johann Gottfried Ehwald, rektor szkoły św. Jana, którego znamy jako proboszcza Tolkienów i patrona Braci Morawskich w Gdańsku oraz państwo Lölus, którymi muszę się jeszcze kiedyś zająć). Constantia Dorothea w 1766 została żoną Andreasa Uebelina, mistrza kuśnierskiego. Martin Musig był właścicielem domu nr 5 na Biskupiej Górce od 1777 (APGd 300,32/14, str. 13):
No. 5 („Haus und Erbe mit einem Doppelten-Giebel et caeteris suis attinentys”) – Godefredus Winter (1744–1765), David Deysing (1765), Martin Musich (1777)
Czyżby zatem w tym domu mógł mieszkać w latach 40. XVIII wieku Christian? Czy był na Biskupiej Górce "niepodlegającym jurysdykcji Gdańska rzemieślnikiem"? Domyślam się przecież, że był pozacechowym kuśnierzem (jego najstarszy syn został znanym londyńskim kuśnierzem, a jego brat Michael był w tym czasie mistrzem kuśnierskim w Głównym Mieście). Christian na pewno nie uzyskał podobnego statusu, jak jego młodszy brat. Nie ma go w księgach obywatelskich Gdańska. Ale był szanowanym mieszkańcem Peterszawy, a jego synowie osiągnęli na emigracji w Anglii wysoki status.

Czy mamy jakieś wizerunki Biskupiej Górki z tego okresu? Tak! Ich autorem jest opisywany już na moim blogu Matthaeus Deisch. Biskupia widnieje na marginesie jego wizerunków Głównego i Starego Miasta. Ale widać w tych obrazach pewną konsekwencję (oprócz podkreślonym kolorem domków proszę też porównać inne elementy krajobrazu, drzewka, płoty itd.):

Wizerunek Biskupiej Górki z perspektywy Kunsztu Wodnego, patrz Rys. 3
Wizerunek Biskupiej Górki z perspektywy Targu Węglowego (Kohlmarkt), patrz Rys. 2

Mapa z epoki – zaznaczyłem obiekty z rys. 1
Osada na Biskupiej Górce – większe zbliżenie na domy
Dodatek – domy wg księgi gruntowej Biskupiej Górki:

Mikrofilm z księgą gruntową Biskupiej Górki
Dom nr 5 wg APGd 300,32/14
Księgi parafialne kościoła St Salvator w Petershagen (354,340) + księga gruntowa (300,32/14)

Nazwiska mieszkańców Bischofsberg w latach 1744-1752. Podkreśliłem nazwiska, które pojawiają się i w księdze gruntowej, i w spisie chrzczonych z Biskupiej Górki.

Bischofsberg

No. 1 „Haus und Erbe nebst einem Ueben-Platz et reliquis attinenz suis mit dem Giebel geben Mittag und mit der Seites Wand gegen der Dantziger Wall zu gelegen” [Nr 1. Dom i działka obok Placu Ćwiczebnego (Ueben-Platz) i przyległości ze szczytem skierowanym na południe i ścianą boczną na przeciw Wału Gdańskiego] – spectabilis Andreas Schultz (1744–1759)

No. 2 „Haus und Erbe mit einem Doppelte-Giebel et caeteris suis attinentys” [Nr 2. Dom i działka z podwójnym szczytem i przyległości] – spectabilis Joachimus Nagel (1744–46), Joannes Fridericus Nagel (1746), Bartolomeus Joannes Mentzel (1746–1771)

No. 3 „Haus und Erbe mit einem Doppelte-Giebel et caeteris suis attinentz” [Nr 3. Dom i działka z podwójnym szczytem i przyległości] – Johann Martin Kurtzhals, Johann Gottfried Kurtzhals (1744–1756), Carolus Efraim Barth (1756–)

No. 4 „Haus und Erbe nebst einem Ueben-Platz et caeteris suis attinentys” [Nr 4. Dom i działka obok placu-feudum [Lehen-Platz], ogrodu, tylnych zabudowań itd. z przyległościami] – Joannes Ciechanowski (1744–1745), Petrus et Gabriel Stephens („Fratres Germani”, 1745–1751), Bartolomeus Joannes Mentzel (1751–1755)

No. 5 „Haus und Erbe mit einem Doppelten-Giebel et caeteris suis attinentys” [Nr 5. Dom i działka z podwójnym szczytem itd. z przyległościami] – Godefredus Winter (1744–1765), David Deysing (1765), Martin Musich (1777)

No. 6 „Haus und Erbe cum suis appertinens auff der Ecke neben der Lange Treppen gelegen, Hauschen [?] Einhorn gennant” [Nr 6. Dom i działka z przyległościami na rogu blisko Długich Schodów, domek [?] zwany Jednorożcem] – Christian Erdtman Schmidt (1744–1753), fr. Margaretha Burchart (1753–), Johann Nathaniel Ohm (1753–)

No. 7 „Haus und Erbe cum suis attinentys mit dem Giebel nach der Stadt zu gelegen” [Nr 7. Dom i działka z przyległościami ze szczytem skierowanym ku Miastu] – Johann Jacobsen (1744–1754), Wilhelm Defehr (1754–)

No. 8 – j.w. [Nr 8. Dom i działka z przyległościami ze szczytem skierowanym ku Miastu]

No. 9 „Haus und Erbe mit einem Doppelten-Giebel … neben Haußchen caeterisque suis attinentys” [Nr 9. Dom i działka z podwójnym szczytem obok domku z przyległościami] – Andreas Hirschman (1744–1766), George Sebastian Ginter (1766–)

No. 10 „Haus und Erbe cum suis appertinentys auff der Ecke nach dem Wall zur gelegen" [Nr 10. Dom i działka z przyległościami na rogu na wprost Wału Miejskiego] – Elisabeth Deker (1744–1745, „vidua”), Maria Decker (1745-1757)

No. 11 – j.w. [Nr 11. Dom i działka z przyległościami na rogu na wprost Wału Miejskiego]

No. 12 „Haus und Erbe cum appertinentys welches Hauses angelegenner Garten von Vornen nach den Walle zu gelegen” [Nr 12. Dom i działka z przyległościami, z ogrodem z przodu należącym do domu, który leży naprzeciw Wału Miejskiego] – Niclaus Grau (1742–1751), Martin Seltenschloos (1751–), Johann Henricus Lewerent

No. 13 „Haus und Erbe cum attinentys des zu diesem Haus gehörige Garten formieret die Ecke an dem Walle, hinter dem sub No. 1 gelegene Haus und Garten” [Nr 13. Dom i działka z przyległościami, z ogrodem, który tworzy narożnik przy Wale, za domem i ogrodem należącym do nr 1] – Georgius Hertz (1744–1755), „Christian und Maria Elisabeth Schönborns Kinder”, David Grimm und Christian Schönborn (1755–)

No. 14 „Haus und Erbe cum suis appertinentys, hinter denen Hausen sub No. 17 et No. 18 gelegen" [Nr 14. Dom i działka z przyległościami, które leżą na tyłach domów nr 17 i 18] – spectabilis Joachimus Nagel (1744–57), Joannes Fridericus Nagel (1744–1757)

No. 15 „Haus und Erbe cum attinenz so auff der Ecke lagnest [?] dem so … u... Kirchenhoff über gelegen” [Nr 15. Dom i działka z przyległościami, na wprost cmentarza (?)] – Dorothea Bruhn („vidua”), Petrus et Amandus seu Gabriel Steffen Fratres Germ.

No. 16 „Haus und Erbe cum suis attinentys” [Nr 16. Dom i działka z przyległościami] – Joachim Pfennig (1744–1747; brat pastora z St Salvator?)

No. 17 „Haus und Erbe cum appertinentys”  [Nr 17. Dom i działka z przyległościami] – Johann Klath

No. 18 Ein Haus und Erbe cum attinentys nahe dem fahrlege [?] gelegen” [Nr 18. Dom i działka z przyległościami leżące przy zjeździe (?)] Constantia und Dorothea Emens

No. 19 „Ein Haus und Erbe mit dem Doppelten Giebel et caeteris suis attinentys nach an dem fahranlage gelegen” [Nr 19. Dom i działka z podwójnym szczytem z przyległościami leżące przy wjeździe (?)] – spectabilis Andreas Schultz (1744–1760), spectabilis Bartholomaeus Johannes Mentzel (1760–)

No. 20 „Ein Haus und Erbe nebst einen Garten et caeteris appertinentys” [Nr 20. Dom i działka przy ogrodzie i przyległości]– Anna Maria Ukerts (?), Christian Decker (1744–1753), Maria Decker (1753–)

No. 21 „Ein Haus und Erbe cum attinentys”[Nr 21. Dom i działka z przyległościami] – Johann George Fritsche, Gottfried Gerths, Agneta Bleibels (1744–1759)

No. 22 „Ein Haus und Erbe mit zweie Giebele und einen neben anliegenden uebebauente Platz caeterys attinentys nahe an dem Nachbar Gange gelegen” [Nr 22. Dom i działka z dwoma szczytami i jednym przy leżącym obok placu z przyległościami obok sąsiedniego wejścia] – Jacobus Grohnwaldt, Johann Gräber (1744–1760)

No. 23 „Ein Haus und Erbe et appertinentys” [Nr 23. Dom i działka z przyległościami] – Andreas Lindenberg, Johann Gottlieb Rössler (1744–1764)

No. 24 „Ein Haus und Erbe in doppelten Worder-Husin [?] bestahende et caeteris suis attinens” [Nr 24. Dom i działka z podwójnym … i z przyległościami] – Jacob Molke (1744–)

No. 25 „Ein Haus und Erbe cum suis attinentys nahe an dem Wall gelegen” [Nr 25. Dom i działka z przyległościami leżąca obok Wału] – Johannes Gast (1744–)

Becker, Gottfried,149
Bergholtz, Ephraim, 45 t,
Breese, Erdmann, 85
Danyszewski (Daniszowski), Johann Benjamin, 91, 152
Deber (Deker?), Johann Carl, 44, 122
Deising, Johann David, 73, 140
Dering, Erdman, 71
Dietrich, Heinrich Christian, 45, 121
Froeligk, Johann Christoph, 72
Heidemann, Jacob, 137
Heisich, Carolus, 44
Ingver, Theophilus, 164
Jado, Johann Jacob, 10, 55
Jaeger, Johann Christoph, 34, 102, 161
Kemel, Martin, 154
Kronfeld, Johann Gottfried, 38
Kuba, Johann Gottlieb, 10, 54
Leske, Emanuel, 60
Miran, Johann Simon, 26
Neumann, 77
Rache (Rach), Gottfried, 7, 27, 86
Rakau, Johann Gottlieb, 93
Schultz, George Friedrich, 63,
Schultz, Johann George, 37, 136
Schultz, Carl, 94
Schultz, Christian, 156
Seeling, Michael, 70
Sich, Daniel, 150
Tollkühn, Christian, 38, 109 (Petershagen)
Wenig, Johann, 152
Winckler, Michael, 45, 86, 146
Winter, Johann Caspar, 132
Wulff, Heinrich Christoph, 84, 138