Dis ist der Scheppin Buch (Ordensfoliant 86, 1391–1493)

Herb rodu Tolk(yn) von Markelingerode (zwany też Luzjański)
(źródło: Wikipedia)

Wprowadzenie

Analiza dokumentu Ordensfoliant 86 (1391–1493) z Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie-Dahlem pod kątem występowania tam przedstawicieli rodu Tolk(yn) [wpis w trakcie tworzenia]

Dis ist der Scheppin Buch

Das ist der Schöppenbuch

To jest księga sądu ławniczego 

Opisując ławnicze sądy ziemskie, posłużę się fragmentami tekstu Żanety Bonczkowskiej (Toruń) pt. Sądowe księgi ziemskie w państwie Zakonu Krzyżackiego w Prusach w późnym średniowieczu. Przyczynek do ich fukcjonowania (w: Rocznik Grudziądzki, t. 21, rok 2013):

Powstanie ławniczych sądów ziemskich w średniowiecznym państwie krzyżackim można datować na przełom XIII i XIV w. Tworzono je zarówno na terenach podległych władzy zakonu krzyżackiego, jak i w dominiach biskupów i kapituł. Wydaje się, że były one powoływane z inicjatywy władcy terytorialnego, który przy ich tworzeniu czerpał ze znanych sobie wzorców z innych obszarów ówczesnej Europy. Na ich czele stali sędziowie (lantrichter) i ławnicy ziemscy (lantscheppen), rekrutujący się spośród rycerstwa, a także, w nielicznych przypadkach, z mieszczaństwa. Jak dotąd kontrowersyjne pozostaje zagadnienie sposobu powoływania na te urzędy. Najczęściej przyjmuje się, że sędziowie ziemscy mianowani byli przez Zakon, natomiast ławnicy wybierani byli przez miejscowe rycerstwo, ale musieli zostać zatwierdzeni przez urzędników krzyżackich. Brak odnośnych przekazów źródłowych nie pozwala jednak na jednoznaczne ustosunkowanie się do tej tezy. W obradach ławniczych sądów ziemskich brali również udział lokalni urzędnicy krzyżaccy lub urzędnicy podlegli władzy biskupa bądź kapituły. Instytucje te rozstrzygały sprawy o rozgraniczanie dóbr, spadkowe czy też kupna-sprzedaży, ale tylko w przypadkach, gdy dotyczyły one dóbr ziemskich. Były one właściwe dla rycerstwa (niezależnie od jego pozycji społecznej czy też sytuacji materialnej), a także dla cudzoziemców i mieszczan

Postanowienia sądów ziemskich zapisywane były w odpowiednich księgach (schoppenbuch des lantgerichts, lantbuch). Do dzisiaj z obszaru średniowiecznego państwa krzyżackiego w Prusach zachowały się jedynie dwie oryginalne księgi ziemskie z Bartoszyc i Dąbrówna. Obie przechowywane są obecnie w Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie-Dahlem. Można zakładać, że nie były to jedyne księgi ziemskie istniejące w państwie zakonnym w Prusach w średniowieczu. Teoretycznie powinien je bowiem posiadać każdy ławniczy sąd ziemski. (...) Można przypuszczać, że księgi ziemskie były przechowywane w miejscu zbierania się ławniczego sądu ziemskiego. (...) Prawdopodobnie księgi te przechowywane były w skrzyniach, które z kolei znajdowały się w miejscowościach, w których obradował sąd ziemski dla danego terytorium. (...)

Dzięki dokumentowi OF 86, czyli zapisom księgi sądu ławniczego z Bartoszyc mamy niezwykłą okazję poznać sprawy lokalnego rycerstwa ziemi bartoszyckiej w latach 1391-1493. Sąd składał się wtedy z następujących osób:

Sędzia ziemski (lantricht): Joseph Lantricht aus Strube (?)
Ławnicy ziemscy (lantscheppe): Richt (?) Herman Heyn, Matthis Tolk, Baltizar Richt von Sparwin, Sch.. Paulus Poloni Herndorf (?), Albreth von Leydin (?)

Oto wypis wszystkich członków rodziny Tolk(yn) von Merklichenrad (vel von Markelingerode). Wyroki sądu zaczynają się najczęściej od tradycyjnej formuły:

Wissentlich sy allen den, die desen bryff sehen adir horen lesen, wy das...

"Wissentlich sie allen denen die diesen Brief sehen oder hören lesen daß..." czyli "Niech będzie wiadome wszystkim, którzy to pismo czytają albo jego treść słyszą, że..."

albo

Das czuge richter, scheppen und lantgeheget ding zum Bartenstein dass...

"To oświadczają sędzia, ławnicy i sejmik ziemski w Bartoszycach, że..."

Tolk(yn)owie występujący w dokumencie:

Matthias Tolk von Markelingerode I (ur. ok. 1320? - zm. 1379), prawdopodobnie syn Hansa (Johannesa) Tolkyna (który był bratem Nicolausa Tolkyna, założyciela Lindenau i Breitlinde) i brat Heinricha Sassen (z którym założył wieś Tolksdorf/Tołkiny), wnuk tłumacza Henryka "Lutmodusa" Tolkina z Warmii i prawnuk Bernharda von Markelingerode (który był być może pierwszym przedstawicielem rodziny von Markelingerode w Prusach, bo rodzina pochodziła z Harzu w Saksonii). W książce Krzysztofa Kwiatkowskiego pt. Zakon niemiecki jako "corporatio militaris", cz. 1 na stronie 324 wypisano wzmianki o wszystkich tłumaczach jako usługujących w państwie zakonnym. Wśród nich są następujący tłumacze bałgijscy: Jacob 1289, PU I/2 531; Matthias Sachse 1350, PU IV 628; Macz/Mattis/Matthias 1356-1357-1364, PU V/1 443, 468, 487, 488, PU V/2 510, 550, 560, PU VI/1 243 (= CDW II 354); Hanike Littowe 1375, Perg.-Urk., Schiebl. XXVII, Nr 129 (= edycja: Behnisch 1836, Beilage Nr. 13, s. 510-511); Lenhart von Sparwin 1387, Perg.-Urk., Schiebl. XXVI, Nr 150. Uważam, że Matthias Sachse to ta sama osoba co Macz/Mattis/Matthias Tolk von Markelingerode.

________________________

Matthi(a)s Tolk II (ur. ok. 1360, zm. po 1407; OF 86/1 a i b (lantscheppen); 86/2 (lantscheppen); 86/5 "mit synen wibe und alle synen kindern" 1395; 86/30; 86/31, Laukainien (Liekeim/Nalikajmy?), Schdenyken, Falkinberg), najstarszy syn Matthiasa Tolk v. Merklichenrad jest od pierwszego dokumentu jednym z ławników sądu ziemskiego Iławy Pruskiej w Komturii Bałgijskiej. Wymieniony w dokumencie z 1379 (podział majątku po zmarłym ojcu Matthiasie), a potem jako dziedzic (Erbherr) dóbr w Tolks, Spittehnen i Ardappen w latach 1390, 1400 i 1404. Miał też swoją siedzibę w Blankensee w okolicy Seeburg. Gdy w 1379 zmarł jego ojciec, Matthias zakupił w 1384 od wielkiego szpitalnika (Oberspittler) Ulricha Fricke wieś Reddenau, która wcześniej należała do niejakiego Maraunen. W 1391 widzimy go jako ławnika sądu ziemskiego w Pokarminie (Beisitzer des Brandenburgischer Landgericht). Quassowski podaje (część "T", str. 156), że ten "dzielny i sławny rycerz" (tapfer u. berühmter Ritter) został przez Heinricha v. Plauen razem z wojewodą pomorskim, Otto Machewitzem zaatakowany i złapany w 1407, półtorej mili od Schippenbeil (Sępopola). Spośród jego dzieci znamy przede wszystkim najstarszego syna tego samego imienia, Matza Tolka III. Drugim jego synem był zapewne Niclos Tolk (patrz niżej).

dy witwe vraue (wdowa po Clauco Tolku, który zmarł przed 1395? - OF 86/5 "in vormundeschaft mit eren kindern" 1395). Jej bratem był Thomas von der Heide, który odsprzedał siostrzeńcowi ("syner swester son"), Niczke Tolkowi, "Valkenheyne" oraz "dy mol czu Weder" (OF 86/11)

Berthold Tolk (OF 86/2 "sind geczirg (...) gerichtisluthe waren (...) und Bertold Tolk und Albrecht [von Leiden] Burgermeister zu Landisberg [Górowo Iławieckie] von den anderen teile" 1393; 86/5 "mit synen wibe und alle synen kindern" 1395). W Stemmata genealogica... z 1590 informacja o jego 4 synach i o jego śmierci w 1424.
________________________

Matz Tolk III ["Matts von Tolksdorff der Grosse", "Mattis Tolkyn"], pierwszy syn Matthiasa II, brat Niclosa (OF 86/24 1425 gdy przejmuje dobra w Karschau (Karschow; 86/31), a w 1426 jest ich współwłaścicielem z Albrechtem Karschau; 86/33 1436, 86/51 1450, 86/61 1473). W 1453 pan na folwarku (vorwerke) Tolks (OF 86/53): żona Anna, dzieci: Barbara, Hans, Gritte, Elisabeth. W dobie zmagań krzyżacko-polskich wpierw walczył po stronie Zakonu, a potem po stronie króla polskiego. Chyba on jako wolny w 1448 bierze udział w podpisaniu z Polską pokoju w Rastenburgu - razem z nim jako "ehrbar leute" z okręgu bałgijskiego krewni: Mattias IV i Niclos von Tolksdorff. W 1453 bierze udział w zjazdach rycestwa bartoszyckiego (Związek Jaszczurczy?). Był kapitanem Schippenbeil w 1456. Należały do niego dobra w Tolks, Cromargen i Plegknick.

Niklos Tolk ["Niclosz von Tolksdorff"], drugi syn Matthiasa II, brat Matza III? (OF 86/26, 86/27 1429 "beyden Weysnuren", czyżby Wejsuny?) = Niclos Tolk (?) OF 86/38, 86/51 1450. Czy to on jest "Nicolaus Tolke iudex provincialis districtus Bartenstein" w dokumencie z 1420 (CDW III, 584). Byłby zatem Niclos Tolkyn sędzią ziemskim (lantrichter) w naszych Bartoszycach! Następne informacje pochodzą z 1448 (podpisanie z Polską pokoju w Rastenburgu) - występują tam w ramach wolnych ("ehrbar leute") z okręgu bałgijskiego krewni: Mattias III, Matts IV i Niclos von Tolksdorff.

Niczke Tolk (Tholk), syn Clauko i "dy witwe vraue" oraz brat Caspara i Dyterycha? (OF 86/11 otrzymuje Valkenheyne jako syn siostry Thomasa van der Heyde; 86/13 jako Tholk wraz z Thomasem von Glabunen?) = Nitzsche  (OF 86/26). Czyżby to on był "subditos et vasallos nostros Nitzkonem Tolk et eius Uxorem" z CDW III, 390-391, który otrzymał od kapituły we Fromborku w 1404 wieś Engelswalde? W 1426 wraz z braćmi i kuzynami zapisał klasztorowi augustianów w Reszlu ziemię w Valkenheyne.

Caspar Tolk (Tholk), syn Clauko i "dy witwe vraue" oraz brat Caspara i Dyterycha? (OF 86/26). W Scriptores rerum Prussicarum (II 711) znajdujemy go wśród rycerzy i knechtów, którzy brali w 1412 udział w wyznaczaniu granicy między państwem zakonnym i Żmudzią. Występuje tam też być może jego krewny, zwany Hannike Powirsin (Hans Powerschen? Powiersze to majątek Tolków, którzy są potomkami Bertholda Tolka). W 1426 wraz z braćmi i kuzynami zapisał klasztorowi augustianów w Reszlu ziemię w Valkenheyne.

Dittrich Tolk (Tholk), syn Clauko i "dy witwe vraue" oraz brat Caspara i Niczke? (OF 86/26).
W 1426 wraz z braćmi i kuzynami zapisał klasztorowi augustianów w Reszlu ziemię w Valkenheyne.

Lorenz Tolk (OF 86/17 1418), w 1440 i 145-1453 oraz 1463 był płatnikiem czynszu w Braniewie (ZGAE nr 25, 27) - mieszczanin Braniewa

Jacob Tolksche wittwe (1463, ZGAE 25)

Hans Tolk/Powersen ["Hannike Powirsin] (ur. ok. 1385?) syn Bertholda, brat Petera, Paula, Thomasa i Matthiasa (OF 86/18, Lindenau/Breitlinde, 86/29: żona Anna [Preuk?], w 1422 dzieci: Gritta [?], Katherina, Elisabeth, Bertold, Anna, Benygna, Barbara i niemowlę [Erhard?]). W 1464  był adwokatem z Reszla w procesie przeciwko Zakonowi. Jako Hannike Powirsin znajdujemy go wśród rycerzy i knechtów, którzy brali w 1412 udział w wyznaczaniu granicy między państwem zakonnym i Żmudzią. Pan na Powarschen, Libhausen, Rodenau (gdzie panowie Powarschen wyznaczali proboszcza).

[124668 Hans Tolk (?) v. MERKLICHENRADE, gnt. v. LUSIAN, * circa 1425 (Quelle: Oelsnitz v.d., APGK 1928), auf Powarschen Kr. Pr.Eylau/OP im Ksp. Rednau, seit 1397 in Preußen (Quelle: Quass. T-44 und M-70) (Anm. nach Quassowski: Das Geschlecht v.MARKELINGERODE kam aus der Gegend von Wernigerode im Harz/AN, von dem ein Glied im 14. Jh. nach Preußen kam.]

Mattis Powerschen IV ["Matts von Tolksdorff der Kleine", "Mattis Tolkyn"], rycerz na Warmii, syn Bertholda, brat Hansa, Petera, Paula, i Thomasa (OF 86/36), mąż N. von Baysen, ojciec Martina von Lossainen i Nikolausa Tetingera ("Johann und Albrecht v. Lusien, war 1464 Verteidiger von Rössel gegen den Dt. Orden"), dziadek biskupa Fabiana Luzjańskiego (Martin ożenił się z Elisabeth von Felden i założył ok. 1460 dobra Loßainen w powiecie Reszel - od nich pochodziło nowe nazwisko rodziny v. Loßainen; syn Martina, Hans Tolk zakupił wieś Götkendorf w 1500, ZGAE nr 27). Chyba on jako wolny w 1448 bierze udział w podpisaniu z Polską pokoju w Rastenburgu - razem z nim jako "ehrbar leute" z okręgu bałgijskiego krewni: Mattias III i Niclos von Tolksdorff. Dnia 25 stycznia 1456 spotykamy go w Gdańsku na czele rycerstwa, które oddało hołd królowi polskiemu, Kazimierzowi Jagiellończykowi. Opisany jest tam po niemiecku jako „edeln vnd gestrengen herrn Matth. Tolk, ritter“, a po łacinie jako „strenuus dominus Matth. Tolk, miles“ (tuż koło niego stoi Łukasz Watzenrode, ojciec przyszłego biskupa, wuja Mikołaja Kopernika). W maju tego samego roku jako „herr Mattis Tolk, ritter“ stoi koło Watzenrode („herr Lucas Watczelrade“) po stronie króla w Toruniu. W 1473 opisuje swoje dobra (OF 86/61): „(…) alle meine gutter legendegründe alse mit Namen Newe Tolkßdorf gantz minus sieben huben unde von dissen anderd alse Tolkeß, Lindenau, Keulenburg und den walt Valkenhain, unde die halbe hube heide unde walt bey Bertelsdorff gelegen meinen anteil der mich anrurende ist, mit acker wesewachs streuchern puschern, neiden, weiden, sehenunde fischereyen, mit allen eren grenitzen gerechtigkeiten unde zugehorungen, alse ich die habe gehat". To chyba on był polskim namiestnikiem w Ornecie w 1467 oraz więźniem biskupa Mikołaja Tungena w 1472 (ZGAE nr 25, s 75, 92, 104, 119). Żył jeszcze w 1473. Wg Hannebergera (1590) jego dobra to: "Cragepiaus, Kirsitten, Spalden, Linden[au], Fredeberg, Rosenberg, Radikeim, Lamkeim, Sisnick" W 1490 już nie żyje (Regesta, II 3619), a jego żona jako wdowa wyszła za mąż za Andreasa Scholem. Żyje też jego spadkobierca, Fabian Tolk. 

Peter Tolk ["Tolkyn"], ur. ok. 1387 (?), pan na Kolbiehnen (Kolbiny k. Kętrzyna), syn Bertholda, brat Hansa, Thomasa, Paula i Mattiasa w 1417 spłacił swoich współspadkobierców na dobrach ojcowskich w Lindenau i Breitlinde (OF 86/18). Tymi współspadkobiercami byli jego brat Hans i pozostali bracia oraz prawdopodobnie jego szwagier Hans Boxen (wł. Bochsen), którego roszczenia Peter spłacił w 1440 (86/21, Lindenau/Breitlinde). Mąż Barbary i w 1430 właściciel "von der gutt wegin sy seyn colmisch ader megdeburgisch also Sisdenyke, Laukaym (Liekeim/Nalikajmy?), Soedenberg, Rossenberg, które spłacił swoim braciom Hansowi i Mattisowi (86/29, 86/52). Wymieniony też w dokumencie CDW V, 256 z 1428. Razem z kompanem, rycerzem Filipem z Bezled (Philips von Bezleyden) dołącza do Związku Pruskiego w 1440. Piotr był pierwotnie panem na majątku Kolwiny (Kolbinen), a w 1440 siedzi na Powierszach, które przejął zapewne po bracie Janie (Hans v. Prock). Piotr oprócz swojej aktywności politycznej w Związku Pruskim, znany jest też z walki przeciw Husytom. Jego synem był mieszczanin reszelski, Gregor Tolk. [znajduję go też w Handfestensammlung der Komturei Brandenburg, k. 190, str. 438 w dok. pdf., w przywileju z lat 1470-77 jako liebe und getreue Peter Pobersche - jest tam właścicielem wsi Robitten, dziś Robity]

Paul (Pawil, Pauel) Tolk ["Tolckyn", "Pewers"] (OF 86/33, Pakarwen, Raddenaw 1436). Paul Tolk został sołtysem wsi Rodnowo. W OF 86/45 wsie Platmedyen, Wangeniten, Jedeliten, OF 86/52 (Henneberger podaje w 1590 dobra: Plottmedien bei Balga, Wangnitte, Jedenlitten). Przez dziedziczenie i późniejszą wymianę dóbr powiększył w 1435 swoje posiadłości w Tengen (k. Brandenburg) o 10 łanów i 15 mórg (OF 86/32), a począwszy od tego roku aż do 1438 dzięki nadaniom ze strony Zakonu rozszerzał wciąż swoje główne dobra (Ostpr. Fol. 157/410 i Ostpr. Fol. 156/247; był chyba właścicielem dóbr w Maraunen), tak że w 1446 dokonał zakupu większych dóbr (OF 86/45). W XVII wieku spadkobiercą Paula Tolka był Melchior von Gröbenn („Hat eine verschreibung über ein Huben waldes In der Sparwangen gelegen, zu Cöllmischen Rechten, Geben Johann Bemhaußen, Compthur zu Brandenburgk ao. 1435 Item hat eine verschreibung über frey Bauholz Im kleinen frisching Zum Hoff Tengen genandt, Geben Johann Bemhaußen, Compthur Zu Brandenburgk ao. 1438” [w:] Einwohnerlisten aus dem Kreise Heiligenbeil Teil I, Erster Halbband 1601-1690, str. 1). Mülverstedt pisze: „(…) am Dienstag nach Duminici 1450 fand zu Bartenstein ein Bertrag zwischen Herrn Nickel v. Sparweyn und Paul Tolcks anders Pewers (d. h. Powarsche) genannt, sowie des Erstern Sohn Michael v. Sp. statt wegen des Guts Pokarbcn, das Lorenz v. Pröck dem Paul Tolck für 210 Mark verkauft hatte, welchen Kauf der Eemann der Wittwe des v. Pröck. Michael v. Sparwein, anfocht, jedoch das Gut dem Paul T, cedirte. [S. Hochmeisterl. Registrant IX k. 260]”. Sto lat później w Tengen spotykamy w dalszym ciągu Tolków. W 1533 w kościelnym spisie wizytacyjnym komornictwa barciańskiego i pokarmińskiego wśród sołtysów znajdujemy w chełmińskiej wsi Tengen Mertena Tolcka („Merten Tolck zu Tengen”, Kirchenvisitation Barten, Brandenburg 1533-43, Ostpr. Fol. 1272, str. 217v). W Spisie podatku przeciw Turkom (Türkensteuer Brandenburg, Kreuzburg, Friedland – Ostpr. Fol. 911A 4, Bl. I, str. 134r) w miejscowości Tengen (należącej do „Fraw Prockin”) w późniejszym powiecie Heiligenbeil mieszkali już w 1540 dwaj mężczyźni o nazwisku Tolcke i Junge Tolcke (Tolcke to zapewne sołtys chełmiński Merten Tolck). Czy byli oni potomkami Paula Tolka? W latach 1601-1602 i później dalej spotykamy w Tengen przedstawicieli rodu Tolk (inaczej Tolke): Franz Tolk (1602), Joachim Tolk (1607; Jochim Tolck w Brandenburgische Amtsrechnung, 1601-1602, str. 51v), Merten Tolk (1631). Tengen w latach 1738-1820 należało do rodu Tettau-Kinsky. W tej samej okolicy w Hanswalde spotykamy od XVI w. Tolkienów, np. 1654 Christoph Tolckin, krawiec. 

Thomas Tolk, syn Bertholda, mąż Kyrstiny (OF 86/31) brat Hansa, Petera, Paula i Matthiasa (OF 86/17 1418, 86/18).

schwester Elisabeth (OF 86/29), żona Hansa von Bochsen
________________________

Gregor Tolk, syn Petera (wyżej), Bürger zu Rosel 1438, dobra w Breitlinde i Lindenau (OF 86/36), 1439 dobra w Gudenyke (OF 86/39). Jego córka wyszła za mąż za Gregora Kalneina i tym samym dobra Tolkynów w Lindenau i Breitlinde przeszły w ręce rodziny Kalnein (w XVIII w. byli oni dziedzicami Kilgis i Sollau k. Kreuzburga, w której to okolicy Tolkienowie byli dziedzicznymi sołtysami chełmińskimi wsi Globuhnen). Jeszcze w 1653 Albrecht Kalnein był właścicielem obydwu wsi.

Czyżby to on był wzmiankowanym w 1486 komornikiem Labiawy (Kämmerer zu Labiau), świadkiem pewnego zapisu dóbr koło Tilsit dokonanego przez komtura Ragnit, Christopha v. Aufseß dla Hansa v. Perschkau? Nie, ponieważ Gregor Tolk, syn Petera, zmarł w roku 1444.

The Tolkiens' coat-of-arms (according to the family tradition)

My friend, an artist Nimwen, has prepared for us a version of the Tolkiens' coat-of-arms according to J. R. R. Tolkien's drawing depicted in my last post ("The Tolkiens' heraldry: tradition and reality"). I am still very much interested in your opinions, ideas, theories concernign these arms:

Gregor Tolk(ien) (zm. 1444) Pierwszy mieszczanin w rodzie

Reszel na mapie sztabowej z 1865

Pieczęć Petera Tolk(yna), 1440

W tym wpisie zbieram wszystkie informacje na temat Gregora Tolkyna (zm. 1444), syna rycerza Petera Tolkyna von Merklichenrad, pana na Kolwinach. 

Syn Petera Tolkyna (patrz tutaj), Gregor Tolkyn, mieszczanin (Bürger) w Reszlu (Rößel) wymieniony został w 1438 roku ("Gregor Tolk, burger von Rosyl"), gdy od osób opisanych jako Niclus Bogzyn i Ernst von Peterswalde nabywa dobra Lyndenaw i Breithelynde (czyli Lindenau i Breitlinde) – Quassowski opisuje źródło jako: a.Ord.Tal.86, Bl. 36 – chodzi o OF 86/36, patrz niżej – i.Guttzeit, Lindenau, S. 148). zrzekł się spadku po babci, Adelheid, i zapłacił mu za to jego kuzyn, Nicholas Boxing i jego szwagier Ernst von Peterswalde. Po śmierci Gregora w 1444 roku majątek ponownie miał być podzielony. Jeden z jego zięciów dał się spłacić. Pozostałymi spadkobiercami byli Ernst von Peterswalde, nieletnie dzieci Gregora i jego zięć, Georg Kalnein (OF 86/43). Co najciekawsze, hrabiowie Kalnein byli w czasach krzyżborskich Tolkienów z Globuhnen i Krzyżborka, bezpośrednich przodków J. R. R. Tolkiena, właścicielami ziemskimi tych okolic, dowódcami Tolkienów służących w pruskiej armii i patronami krzyżborskiego kościoła. Kalneinowie potwierdzili swoją własność Lindenau i Breilinde w 1653.

"Gregor Tolk burger von Rosyl", 1438 (OF 86/36)

Christian Tolkien (1706-1791) in the artillery uniform

For further reading see:

• "Tolkien's ancestor was a Feuerwercker or an ordnance technician (1770)"
• "Christian Tolkien i John Benjamin Tolkien. Życiorysy uzupełnione",
• "Towarzysze Christiana Tolkiena.  Kompania Artylerii Garnizonu Gdańskiego (1735–1755)", 
• "Ogniomistrz Tolkien. Christian Tolkien (1706–1791) w Garnizonie Gdańskim"

Would you like to see how the uniform of J. R. R. Tolkien's great-great-great-grandfather looked? How Christian Tolkien (1706-1791) looked as an artillerist of the Garnison Danzig (Gdańsk Garrison)? Mr Jan Czop prepared this drawing with the Gdańsk uniforms (Gdańsk soldiers served their town and served Polish kings):

Drawing by Jan Czop
On the left a cannonier from the Company of Artillery in Gdańsk (1752)

Drawing by Jan Czop

For the Facebook page of today's Gdańsk Garrison see here. Gdańsk has a wonderful reconstruction group. See the photos:

Photo by Garnizon Gdańsk

Photo by Garnizon Gdańsk

Photo by Garnizon Gdańsk

The Tolkiens' heraldry: tradition and reality

NOTE: About the historical coat-of-arms of the Prussian Tolkien family read here: "Tolkien - a noble family in Prussia" and "Tolkyns' seal from the 15th century found!", but especially here: The Tolkien Heraldry | Demi-Griffin as a sign of the Tolkien Family! (2021)

The genealogical trees at the end of the Red Book of Westmarch
are a small book in themselves, and all but Hobbits would
find them exceedingly dull. Hobbits delighted in such things,
if they were accurate: they liked to have books filled
with things that they already knew, set out fair
and square with no contradictions.

–J. R. R. Tolkien, The Lord of the Rings, "Prologue"

It is how more or less looks the coat-of-arms from The Book of Ishness

 

In  his letter from 1951 (by courtesy of the Tolkien Estate see: "Unknown letter by J. R. R. Tolkien on his ancestor from Poland! (1951)") J. R. R. Tolkien wrote to Mrs Florence Tolkien (neé Zetterstrand), the wife of Charles Embury Tolkien, 1883-1961):

«The tradition that the eldest son was always called Johann or John which returned to me because my eldest uncle John Tolkien the sailor had no sons; and he had tradition of the family arms. The latter was said to be or have been – a blue shield with two gold chevrons and 5 gold stars three above and 2 below. The crest a half-griffin. I do not describe them in technical heraldic language as they are uncertain (and German in any case). The crest is given from an impression of my father’s seal; The motto is said to have been ‘Fest und Treu.’»

For the first time in the sources we find a mention of the Tolkien family tradition concerning their coat-of-arms. J. R. R. Tolkien wrote that this tradition was transmited to him by his half-uncle, John Benjamin Tolkien IV.

"my eldest uncle John Tolkien the sailor"

Who was J. R. R. Tolkien's half-uncle? According to my research  (see: "Four Johns Benjamins: watchmaker, gentleman, music-seller and freemason")

John Benjamin Tolkien IV (January 1845, Birmingham – October 1883, Camberwell) was a pianoforte tuner, a music dealer in Birmingham, a newspaper reporter in London, even a freemason (as a Senior Warden in the Lodge of Perseverence in Halesowen, Worcestershire in the years 1871–1881), and according to J. R. R. Tolkien a sailor (in 1868 his wife gave birth to their daughter "at sea").

He was a half-brother of Arthur Reuel Tolkien, J. R. R. Tolkien's father. His father was John Benjamin Tolkien III (1807–1896) and his mother was Jane Tolkien, neé Holmwood (1806–1854). In his childhood he lived with his parents at Porland Villa, Aston (Birmingham). In the age of 6 he was a "scholar at home". His father, J. R. R. Tolkien's grandfather, was a music seller at 70 New Street, Birmingham.

In the age of twenty John Benjamin Tolkien IV moved to Newington, Southwark (he lived at Lorrimore Rd) and on 24 December 1865 in St Mary Anglican church in Newington he married Agnes Marion Tyrrell, a daughter of a gentleman William Tyrrell. Newington was a place where an earlier John Benjamin lived too. John Benjamin Tolkien II (1788–1859), a gentleman and a Moravian Brother, married Elisabeth Frances Carter in the same St Mary church in Newington and lived at 22 Newington Place until 1840 (next he moved to Clifton, Bristol).

Between 1865 and 1871 the Tolkiens must have been on sea, and John Benjamin IV must have been a sailor if his only daughter was born aboard.

Our John Benjamin IV moved to Handsworth in 1871. He lived with his London wife Agnes and with a daughter, Beatrice Tolkien ("born at sea" in 1868) at 1 Limegrove near Finch Street (now Road) in Handsworth. He is described as a music seller and tuner, but in the years 1871-1881 we find him also as a freemason (I suppose that his father, John Benjamin Tolkien III, J. R. R. Tolkien's grandfather, was a freemason too; see "Four Freemasons in the Tolkien family").

From 21 March 1871 to 1881 he was a member (Senior Warden) of the Lodge of Perseverance (No. 573) in Halesowen, Worcester. He (or his father John Benjamin Tolkien III) composed a masonic hymn United Ever.

Tolkiens and Tyrrells (from St Mary, Newington parish books)

"He had tradition of the family arms..."

J. R. R. Tolkien in his letter described the coat-of-arms of the Tolkien family according to the tradition of his half-uncle. Presented to us for the first time it is as follows:

The latter [the arms] was said to be or have been – a blue shield with two gold chevrons and 5 gold stars three above and 2 below. The crest a half-griffin. I do not describe them in technical heraldic language as they are uncertain (and German in any case). The crest is given from an impression of my father’s seal; The motto is said to have been ‘Fest und Treu.’»

I can try to describe this coat-of-arms in the heraldic language:

Arms – Azure, two chevronels between five mullets or, is borne by the name of Tolkien
Crest – A demi-griffin [or?]
Motto – "Fest und Treu"

And in German blazon:

In Blau, zwei goldener Sparren, begleitet von 5 fünfstrahligen goldenen Sternen (3,2)

It seems that J. R. R. Tolkien composed his coat-of-arms of three elements:

1. a shield according to the description of his half-uncle,
2. a crest from his father's signet ring (?),
3. a motto which "was said to have been 'Fest und Treu'".

There is a drawing by Tolkien of the same coat-of-arms in the Bodleian's archive (it was never published and it is generally not known among the Tolkien scholars). First informed me about its existence a Tolkien scholar and my collegue, Denis Bridoux. Mrs Catherine McIlwaine, a Tolkien archivist at the Bodleian Library has informed me that it is: Oxford, Bodleian Library, MS. Tolkien Drawings 88, fol. 34 which belongs to loose drawings from The Book of Ishness from 1911-1928. This drawing is undated and the verso is blank. The meaning of this drawing was not known until my discovery and the publication of J. R. R. Tolkien's letter from 1951 (see above). The shape of that arms generally matches what the letter says. The only difference is that there are four five-pointed stars above the chevrons and two below. The top of the shield is not flat, but divided in two inward turning curves. Between the griffin and the shield there is a crown like in German heraldry (the so called "older crown of nobility" – see here). Tolkien's drawing resembles the arms reconstruction made by Nimwen from Poland (see the drawing above and below).

Interpretation

In English tradition chevrons with mullets (five-pointed stars) but with different colours were heraldic devices of the families of Columbine, Davy of Devonshire, Davies of South Wales etc. (see A Display of Heraldry by William Newton, London 1846, p. 179, see here). In Germany I couldn't find a Wappen like this in any German Wappenbuch. A coat-of-arms a little bit similar belonged to the family Neumann:

"Neumann – Schild mit Schildeshaupte. Im purpurnen Schildeshaupte die goldene preussische Krone. Schild der Länge nach getheilt: rechts in Silber ein einwärts gekehrter blauer Greif und links in Blau drei, 1 u. 2 goldene Sterne. Unter dem Schilde schwebt ein mit dem Spruche: Fest und Treu bezeichnetes Band. Adelsstand des Kgr. Preussen. Diplom vom 18 Octob. 1861 für den Rittergutsbesitzer und Landes Aeltester Gustav Robert Neumann auf Sprottischdorf und für den Rittergutsbesitzer und Landes Aeltesten Heinrich Wilhelm Neumann auf Wichelsdorf in Schlesien.

We can see a crown (a golden Prussian crown), a griffin, golden stars on the blue shield and the motto: "Fest und Treu". The nobility of Neumann belonged to the noble class of Kingdom of Prussia. The goods in Sprotischdorf and Wichelsdorf belong now to Poland. They are now called Henryków near Szprotawa and Wiechlice in Lower Silesia (Dolny Śląsk). We know now that the Tolkien family came to London from Polish town of Gdańsk (former Danzig). I have also tried to find a similar arms among the heraldry of that place. In the book Herby patrycjatu gdańskiego (Wappenschilder des Danziger Patriziats) by Mariusz Gizowski there is not a coat-of-arms like this. In Gdańsk we can find only three heraldic devices with a griffin: arms of the Bostacus family, of the Remmersons and the Behms. I didn't find John Benjamin Tolkien's arms in the Gdańsk heraldry.

Possible influence

Tolkien's drawing comes from about 1914. Tolkien's description comes from a 1951 letter. Professor Tolkien claimed that the arms were his half-uncle's tradition. Maybe John Benjamin Tolkien IV, a freemason, devised his emblem by himself? Maybe a source was the Tyrrell's coat-of-arms and the German traditions of the family (together with the motto of Prince Albert: "Fest und Treu"?). If his father-in-law, William Tyrrell as a gentleman belonged to the Tyrrell nobility, he could use these arms:

We can see two chevrons like in the arms of John Benjamin Tolkien. Maybe J. R. R. Tolkien's half-uncle added stars (six of five), different colours and a motto known from Prince Albert (Prince Albert of Saxe-Coburg and Gotha), from the prince's coat-of-arms:

Interesting is also coat-of-arms of Father Francis Xavier Morgan who took over custody of John Ronald and Hilary Tolkien after their mother's death. Father Morgan belonged to the Welsh nobility (see here) and his arms were:

Chevrons from Tyrrells, motto from Prince Albert, and griffin from Father Francis Morgan? It would be too easy. I believe that thanks to this text I will find your support and we will resolve the mystery of this coat of arms.

J. R. R. Tolkien's stars

 *     *     *

And in the end... Eleni, tulca, voronwë, estel... Stars and "Fest & Treu". Do you think that the starry emblem of the Tolkien family and the motif of perseverance, sturdiness and faithfulness could have an influence on J. R. R. Tolkien's Legendarium? He drew his arms in the Book of Ishness, in the beginning of his mythopoeia!

The London Tolkiens Even more information!

St Paul, Covent Garden. I have indicated the north side of its churchyard
where at No. 60 there was John Benjamin Tolkien's shop
–Engraving by Thomas Girtin 1775–1802

I have bought new service on Ancestry.co.uk (where you can find The Tolkien Family Tree made by me with 1028 persons included) and I could find our "Dantzick-Brothers-In-London" in the archival The Times magazines from the 18th and 19th centuries. I love this advertisement from 21 June 1813:

"ALL the remaining elegant STOCK in TRADE of Mr. J[ohn] B[enjamin] Tolkein [should be Tolkien], glass and china manufacturer, a bankrupt, on the premises, No. 60, the north side of St. Paul's Church-yard. The stock is extensive, and consists of very rich china, in the greatest variety, and of elegant patterns; an amount of very rich cut glass, in a profusion of useful articles, a variety of table and desert services of china, an infinity of ornamental and useful articles, together with a large quantity of earthenware. May be viewed on the sale; and catalogues had on the premises, and in Covent-garden."

We can find here rich and beautiful assortment of Tolkien's shop, all these china, glass, services, patterns etc. J. R. R. Tolkien's great-great-grandfather born in Danzig/Gdańsk in 1752 was in London first a watch- and clockmaker (see here), but from 1809 he became a china and glass-seller and manufacturer. His first business of this kind was in 1809 at 111 Guilford Street, Bloomsbury ("J. B. Tolkien, Dealer in China and Glass" – there is a nice Starbucks there now) then he moved to 60 (or 3) St Paul's Churchyard, Covent Garden ("China and Glass Seller") and in from 1814 we can find his shop at 21 Skinner Street, Snow Hill ("J. B. Tolkien & G[eorge] Tolkien, China & Glass Man", "Cut-glass and China Manufacturers"). As we can see first profession of George Tolkien, J. R. R. Tolkien's great-grandfather, after his unfinished furrier apprentice, was manufacturing and selling china and glass with his father.

About Tolkien's bankrupcy we can also read in the newspaper The News (from 9 May 1813). Tolkien bankrupted in May 1813 after his older brother, Daniel, died:

Another interesting fragment of the The Times comes from 31 October 1794, just after Daniel Gottlieb Tolkien received his act of naturalization (see here):

 

This text reads:

TOLKIEN, SKINNER and FURRIER, No. 60, Chaepside, second house from the corner of Bow-lane.

TOLKIEN thankfully acknowledges the favours he has received from his friends, at his original Shop, No. 28, Bedford-street, Covent Garden, and most respectfully acquaints the Ladies and his Customers in general, of his having opened another large, commodious, wholesale and retail Warehouse, for the accomodation of the Public, at No. 60 Cheapside; and the encouragement he has met with [...] his first commencement in business, has induced him to enlarge his Stock very considerably, and conceives himself absolutely obliged to thus express his gratitude for past favours, and hoping for the continuance of future.

Tolkien has just manufactured an extensive assortment of the most fashonable Muffs, Tippets, Trimmings, and ready-made Cloaks for the present season.

The above articles for goodness may challange competition, as being manufactured out of the most valuable and beautiful Furs that the universe can produce, and is enabled to do the article as low as any other Manufacturer in London.

Country dealers may be supplied with the above articles on the lowest and most reasonable terms.

I would like to remind that Daniel's uncle, Michael Tolkien (his father's, Christian, brother) was a furrier master in Danzig (Gdańsk) from 1742 to 1795.

Daniel Tolkien's house at 60 Cheapside, City of London according to
John Tallis' street views produced in 1838-1847 - read about it here

The same house on the picture from the 19th century

Więcej informacji o gdańskich Tolkienach!

Po powrocie z pięknej pielgrzymki alpejskiej (Mariazell, Zell am See, Lugano, Locarno, Mediolan, Trydent), a przed pogrzebem mojej kochanej Mamy "uciekłem" na dwa dni do Gdańska. W dniach 5-6 maja odetchnąłem świeżym powietrzem Prus Zachodnich i królewskiego portowego i handlowego Miasta. Trafiłem do Twierdzy Wisłoujście, gdzie mogłem nie tylko wziąć udział w pokazach związanych z mijającą majówką, ale także także przyjrzałem się domom żołnierzy Wisłoujścia, które mogą przypominać dom Christiana Tolkiena, który stał przy wałach miejskich przy Letzte Gaße nr 12 (inaczej An der Radaune nr 28). Spałem w moim ulubionym hotelu z dobrym internetem, kolacją i śniadaniem (Via Steso przy Wyczółkowskiego czyli na Kleine Molde), rano obejrzałem z wypiekami kolejny odcinek Gry o tron, a o 9.00 siedziałem już w Archiwum Państwowym i zacząłem odkrywać kolejne dokumenty z gdańskimi Tolkienami...

Jeden z domów w Twierdzy Wisłoujście. Kto wie, czy dom Christiana Tolkiena
nie wyglądał podobnie. Są dwa piętra, dwoje drzwi prowadzących do oddzielnych mieszkań.
Brakuje tylko przedproża, które chroniło wejście przed wodą spływającą z Biskupiej Górki

Największe odkrycie tego dnia to APG 353/23 czyli Grabsteinbuch (spis płyt grobowych) z kościoła św. Katarzyny. Już dawno temu odkryłem, że kuśnierska rodzina Michaela Tolkiena (1708–1795) spoczywa w tym starym gdańskim kościele (w którym znajdowała się Kaplica Kuśnierzy) pod płytami nr 37 (Michael Tolkien), 48 (jego żona Euphrosina) oraz 84 (dzieci Michaela i Euphrosiny). Teraz mam dokładną ewidencję, jaka była własność i historia tych miejsc pochówku. Mam też w końcu ostateczny dowód, że większość dzieci Michaela Tolkiena zmarła we wczesnym dzieciństwie:

Płyta grobowa nr 37, pod którą w 1795 pochowano Michaela Tolkiena (o tej płycie szczegółowo pisałem tutaj):

No. 37
[1730] 1. Daniel Jantzen "daß gantzen Begrabniß" (całe miejsce pochówku)
1748, D. 24 July "Jantzen sein Kindt" (dziecko Jantzena)
1759, D. 3 December "Carlina Friderica Jantzen ein Kindt" (dziecko)

Ciekawsza jest płyta nagrobna nr 84, gdzie spoczywają kuśnierskie rodziny Matthies i Tolkien:

Z zapisu dowiadujemy się, że płyta należała w połowie do panny Euphrosiny Matthies, a w połowie do jej brata (?), Daniela Matthies. W 1742 pochowano tam dwoje dzieci rodziny Matthiesów, w 1748 dziecko kuśnierskiej rodziny Rohnów (?), później także przedstawicieli rodziny Jantzen.

Z rodziny Tolkienów znajdujemy tu pochówki sześciorga dzieci, których dokumenty chrzcielne znamy w Kościoła Mariackiego (patrz tutaj):

• "1750 D. 14 Septhember, Euphrosiena Regiena Tolkienen" (Euphrosina Regina Tolkien, 1746–1750)
• "1750 D. 3 October, Anna Elisabet Tolkinnen ein Kindt" (Anna Elisabeth Tolkien, 1744–1750)
• "1751 D. 6 September, Jan Friderich Tolkihn ein Kindt" (Johann Gottfried [?] Tolkien, 1750–1751)
• "1755 D. 10 December, Johan Danil Tolkin ein Kindt" (Johann Daniel Tolkien, 1752–1755)
• "1758 D. 27 Johanuary, Tolkin sein [...]" (Michael Tolkien [?], 1757–1758)
• "1761 D. 14 Maye, Benjamin Tolkin ein Kindt" (Benjamin Tolkien, 1760–1761)

Z ośmiorga dzieci Michaela i Euphrosiny Tolkienów (Anna Elisabeth, Euphrosina Regina, Dorothea Constantia, Johann Gottfried, Johann Daniel, Michael, Benjamin i Christian) dorosłego życia dożyło tylko dwoje: Dorothea Constantia (ur. 1748), która w 1766 wyszła za mąż za kuśnierza i ewangelika reformowanego, Andreasa Uebelina oraz Christian Tolkien II (1762–1821), który w XIX wieku był gdańskim antykwariuszem, ale nie pozostawił po sobie żadnego męskiego potomka.
_____________________________________

Inny ciekawy dokument to APG 358/23, str. 171 gdzie udało mi się znaleźć akt chrztu przyszłej żony Christiana Tolkiena I (1706–1791), Anny Euphrosiny, z domu Bergholtz (Berckholtz):

Okazuje się, że urodziła się ona najpewniej w październiku 1718, ochrzczona była w kościele St Salvator (Zbawiciela) w Petershagen (Zaroślak) 20 października tamtego roku. Poznajemy imiona jej matki, Anny Marii. Mamy tu też podobną sytuację, jak w przypadku chrztów dzieci żołnierza gdańskiego, Christiana Tolkiena (przyszłego męża Anny Euphrosiny) – chrzestnymi są przedstawiciele gdańskiego patrycjatu (tutaj: H[err] [...] Ernst Christoph von Prebentau [?], Fr[au] Veronica von Pudeweltz oraz Fr[au] Catharina von Goltzin (gen. mjr Heinrich von der Goltz był wówczas dowódcą wojsk gdańskich!).

Co ciekawe nie znajduję w tej parafii ślubu Ephraima Bergholtza i Anny Marii, co może świadczyć o tym, że pobrali się oni poza Gdańskiem – czyżby na wcześniejszej placówce wojskowej Bergholtza? Może tu być podobna sytuacja, jak z Christianem Tolkienem. Możliwe, że artylerzysta Ephraim Bergholtz był zbiegiem z Królestwa Prus, który oddał się na służbę polskiego Gdańska). O tym, że małżonkowie przybyli do Gdańska skądś indziej może świadczyć też to, że nie podano nazwiska rodowego Anny Marii.
_____________________________________

Z dokumentu APG 300,31/109 ("Prusacy w Gdańsku 1770") dowiaduję się, że ani Michael, ani Christian Tolkienowie, choć zbiegli z Królestwa Prus przed 1740, nie zostali odesłani (ekstradycja 1770-1771) do rodzimego wojskowego kantonu w Krzyżborku.

_____________________________________

Odkryłem niesamowity opis Gdańska z 1807! Chodzi o Historisch-topographisch-statistische Nachrichten von der Königlich-Westpreußischen See- und Handelsstadt Danzig Christiana Friedricha Wutstracka. Niestety to obszerne dzieło istnieje tylko w rękopisie (jego sygnatura to APG 300,R/Ll, 96)

Dzieło to zawiera ciekawy opis Petershagen z czasów Bergmannów, następców Tolkienów. Zajmę się nim kiedy indziej.

_____________________________________

Zauroczyły mnie też zbiory kartograficzne na mikrofilmach (APG 300,MP). Mamy tam takie ciekawe plany kościołów gdańskich z zaznaczonymi tablicami grobowymi. Niestety są tylko plany Kościoła Mariackiego (300,MP/1235) i kościoła św. Jana (300,MP/1234), a nie ma św. Katarzyny. A dużo bym dał za taki plan, na którym mógłbym dokładnie oznaczyć pochówki gdańskich Tolkienów:

 Nie traćmy nadziei! Może znajdę coś takiego w Berlinie?

Moja kochana Mama jest już z Bogiem...

Homilia pogrzebowa

+ Małgorzata Derdzińska

13.09.1943 – 25.04.23019 – 7.05.2019 r.

/Ewangelia 5: Łk 7,11-17/

ks. dr hab. Paweł Sobierajski 

1. Ten krótki fragment Łukaszowej Dobrej Nowiny czyni nas świadkami niezwykłego wydarzenia, które miało miejsce prawie dwa tysiące lat temu w bramach miasta Nain. Śledząc bieg faktów, widzimy idące naprzeciw siebie dwie procesje.

Ta pierwsza to kondukt pogrzebowy. Odziani w kir żałobnicy towarzyszą biednej matce, która na cmentarz odprowadza ukochanego syna. Cierpią razem z owdowiałą kobietą nie tylko dlatego, że straciła swojego jedynaka, ale także dlatego, że po jego śmierci nie będzie miała w najbliższej rodzinie ani męża, ani syna, czyli żadnego obrońcy, żywiciela… Okrutna śmierć nie tylko zniszczyła więc życie dziecka, ale także zaczęła niszczyć życie biednej kobiety. Stąd ból i płacz, i narzekanie; jęki, zawodzenie, skarga; wielki ocean cierpienia.

A druga procesja, która zmierza w kierunku żałobników. Tam słychać radosne okrzyki, wiwaty, śpiewy. Tłum szczęśliwych pielgrzymów mówi o Zbawicielu, Lekarzu, Uzdrowicielu, Nauczycielu, o Panu i Mistrzu, o Nazarejczyku, który pielgrzymuje wraz z nimi.

Jakże te dwie procesje do siebie nie pasują. To jakby próbować pogodzić kondukt żałobny z weselnym korowodem, wodę z ogniem… kto komu zejdzie z drogi? Kto zwycięży w tym pojedynku na emocje, przekonania, gesty?

2. Chrystus zatrzymuje się obok kobiety. Użala się nad nią… Przejmuje się nią i jej losem aż do szpiku kości… /gr. splanha – wnętrzności/. Staje po jej stronie każdą komórką Swego Boskiego Ciała i każdym porywem Swej Boskiej Mocy.

A potem w jednej chwili pokonuje śmierć chłopca, ból matki, łzy żałobników. Łączą się wszyscy w wielkim uwielbieniu na cześć Boga, który łaskawie nawiedził Swój lud i okazał mu Swą Miłość.

Tylko, że to było dwa tysiące lat temu… Tylko, że u nas role są jakby odwrócone. Obok urny z prochami św. pamięci Małgorzaty Derdzińskiej stoi jej ukochany syn, Ryszard, sierota, z przyrodnią siostrą Kają. Stoją Siostra oraz brat zmarłej ze swoimi rodzinami.

Są także przyjaciółki z Salonu Literackiego, z Klubu na Giszowcu, z Liceum, z Przedszkola, z ukochanej Szkoły Życia… Nauczyciele, uczniowie, wychowankowie, sąsiedzi… Całe grono bliskich, znajomych, zafascynowanych życiem dzięki kochanej Małgosi, która nie żałowała swego życia, by innych życia nauczyć.

To była nie tylko Ślązaczka Roku, dziesięciolecia, stulecia. To była prawdziwa Ślązaczka duszą i sercem całym. Godała konkursowo, haftowała, malowała, rysowała, wycinała, lepiła, pisała… Te książki kucharskie ze śląskimi przepisami, o których już dzisiaj prawie nikt nie pamięta. Całe tomy pamiętników z wypraw po Nikiszowcu, z podróży do umiłowanego Gdańska, do ukochanej Anglii, na wszystkie kontynenty świata… A wszystko udokumentowane, opisane, sfotografowane, przeżyte, opowiedziane i okraszone pięknym uśmiechem. Trzy kroniki jej życia i śląskich obyczajów z ostatnim wpisem o chorobie, która na nią spadła w ostatnim czasie.

3. Dlaczego nie rozpaczamy po śmierci tej wielkiej śląskiej Artystki, Turystki, Nauczycielki, Wychowawczyni, Ochmistrzyni, Organizatorki, Poetki, Pisarki, Malarki… Dlaczego nie płaczemy?

Bo czujemy sami, że na naszych oczach spełnia się Ewangelia. Najpierw, gdy dotarła do mnie wiadomość o chorobie, przyjechałem do mieszkania syna troskliwie opiekującego się kochaną Mamą, by sprawować w tej domowej kaplicy Mszę św. błagalną o wypełnienie woli Bożej aż do końca.

W wieczór poprzedzający godzinę odejścia byłem jeszcze z sakramentem namaszczenia chorych i tuz po obrzędzie zaśpiewałem wprost do ucha i serca Małgosi piękną pieśń o celu naszego życia:

Wszyscy się spotkamy w niebie,
Gdzie jest Bóg, Król i Pan, Ojciec nasz
Wszyscy się spotkamy w niebie,
Za niedługi czas!
Przygarnie nas do siebie Bóg Ojciec tam w niebie, tam w niebie
Przygarnie nas do siebie Bóg Ojciec ta w niebie, za niedługi czas…

Już nie mogła mówić słowem, tak mizerna i słaba… Ale delikatny uśmiech na twarzy mówił o Oblubieńcu, którego już być może czuła, widziała w oddali.

Następnego dnia, tuż na początku Mszy św. Chrystus przeprowadził Małgosię do nowego życia. I już komunię św. mogła przyjąć w niebie!

Przez te kilka miesięcy zmagań z okrutną chorobą, ani razu nie narzekała. Mimo wyniszczającego procesu, który postępował w zawrotnym tempie, nie odczuwała bólu, pogodzona z ciężkim krzyżem aż do końca. Przygotowana na tę chwilę jak oblubienica na małżeńskie gody z Oblubieńcem.

Na jej Golgocie postawił Pan Jezus kochającego Syna, ale także lekarzy, pielęgniarki z Gliwickiej Onkologii, oraz, a może przede wszystkim całe Sosnowieckie Hospicjum z lekarzami, pielęgniarkami, wolontariuszami, z Panią prezes Małgorzatą Czaplą oraz ukochaną panią Ewą, od uścisków, przytuleń, okładów, smarowań, opowieści, melodii, piosenek, dyskusji…

A ona dawała z siebie tyle, ile mogła… Póki chodziła, oprowadzała gości po Hospicjum, wspierała innych, otaczała modlitwą, opiekowała się troskliwie i jakby zaprzeczając okrutnej chorobie elegancję księżnej Diany ozdabiała Hospicyjne korytarze oraz kaplicę – istny przedsionek nieba.

Rysiu drogi, coś się z ojcem + Stanisławem pożegnał już w 1988 roku, nie jesteś sam. Pan Jezus oddaje Ci Mamę w tysiącach wspomnień, modlitw, koncertów, podróży, czytanych książek, wysłuchanych audycji, obejrzanych filmów… Oddaje Ci Mamę wraz z tym wszystkim, co kochała, uporządkowała i zostawiła na ziemi, jako cudowny ślad dla potomnych.

Wracaj tu do tej świątyni, gdzie w wodach chrztu św. rozpoczęło się Boże życie w twojej Mamie. Wracaj na pobliski cmentarz, gdzie od lat leży także twój tato. Teraz już masz ich razem na Boskich godach w niebie, z Chrystusem, który na naszych oczach dokonuje takich wielkich cudów.

Niech Was drodzy żałobnicy, nawiedzi Bóg ze swą potężną łaską i pozwoli Wam z radością wspominać bogate życie, piękną śmierć oraz niebiańską przyszłość śp. Małgorzaty, która już tam zadba o to, by w niebie nie było nudno ni Maryi, ni Dzieciątku, ani Świętym, ni Aniołom… Wszyscy się spotkamy w niebie…

First was Tolkien, then Tollkühn

J. R. R. Tolkien wrote in his newly discovered letter (see here):

"the spelling Tolkien was adopted only by our family (probably by my great grandfather,) a measure of anglicization – the former German spelling being TOL(l)KIEhN. (As such it is only a form of the German adjective tollkiehn "rash"; but very many German surnames are uncomplimentary.)"

But according to my research the spelling Tolkien is much earlier in this family.  It was not an anglicization. It was an original form derived from Old Prussian (one of the Baltic languages) where Tolk was a family name from German < Old Prussian tolk 'translator, interpreter' and the variant Tolkyn/Tolkin meant 'descendant of Tolk' (< Old Prussian).

J. R. R. Tolkien's great-great-great-great-grandfather from Prussia (not from Saxony!), Christian Tolkien (1677-1746), a baker in Kreuzburg, Kingdom of Prussia (today Kaliningrad Oblast) used the form Tolkien. His ancestors too. The spelling Tolkien is in fact earlier than the germanization (giving a sense in German) as Tollkühn or Tollkiehn.

J. R. R. Tolkien was unfortunately not right concerning his family name. He had no access to the data we have today.

I present the spelling Tolkien from:

(1) 1699, JRRT's g-g-g-g-g-grandfather Michael Tolkien's death [parish books from Kreuzburg, Ducal Prussia]:

(2) 1746, JRRT's g-g-g-g-grandfather Christian Tolkien's death) [parish books from Kreuzburg, Kingdom of Prussia]:

(3) 1765, JRRT's g-g-grand-uncle, Michael Tolkien, a furrier master [document from Danzig/Gdańsk in the Polish-Lithuanian Commonwealth]:

 

The earliest church record of the Tolkien family in Kreuzburg, Ducal Prussia, comes from 1645 (one even earlier comes from other documents from 1614 – see here about Friedrich Tolkin). We can see the archaic form Tolkin there:

Michel Tolkin was a kölmischer Schulz zu Glabunen (a mayor of a village Globuhnen near Kreuzburg, Ducal Prussia) who lived in the years c. 1625-1701. He was an assured great-great-great-great-great-great-grandfather of J. R. R. Tolkien, a member of the post-nobility, of Prussian foedales.

 

Previously unknown letter by J. R. R. Tolkien on his ancestor from Poland! (1951)

© The Tolkien Estate Limited 2019-2021

[I may leave the text of the letter on my website as long as I add the copyright notice “© The Tolkien Estate Limited 2019” – according to a letter from Mrs Cathleen Blackburn from 25 Apr 2019]

I am not a German, though my surname is German
(anglicized like Cerdic) – my other names are Hebrew,
Norse, Greek, and French. I have inherited with
my surname nothing that originally belonged to it
in language or culture, and after 200 years the 'blood'
of Saxony and Poland is probably a negligible physical ingredient.

Tolkien in his essay "English and Welsh" (1955)
in The Monsters and the Critics

[I have updeted the commentary to the letter in May 2021]

[Added in April 2020: Kimberlee Tolkien from the USA sent me the photo which is reproduced above. It is the Tolkien family coat-of-arms known from the Tolkien's letter made years ago in wood by Kimberlee's father-in-law, Charles Woodrow Tolkien (1915-2004), a descendant of the Tolkiens from Prussia, Gdańsk and London (see here)]

 

An original document naming James Tolkien as a surgeon for a Canadian regiment
(sent to me by Mrs Charlaine E. Tolkien). About James Tolkien I wrote here

Yesterday I received this message on Ancestry.co.uk from Mrs Charlaine Evelyn Tolkien from Minnesota, USA:

Daniel Gottlieb Tolkien is my 3rd G Grandfather [great-great-great-grandfather] and I see that you are doing research on the Tolkien family. His son, James, came to Canada with the Royal Navy in 1835, married there and my ancestors eventually migrated to South Dakota where my father, Cuthbert Embury Tolkien, grew up.

I am always asked about my relationship to JRR Tolkien – and there are so few Tolkiens that there must be a connection.

I did visit Priscilla many years ago in Oxford and she greeted me "Welcome cousin!"

Do you have any insight into this question? Also I will be in London in September so I would like to visit the "Tolkien sites" that I see referenced in your tree.

Thank you for any help you can provide. Sincerely,

Charlaine Tolkien

I answered explaining that I have reconstructed the history of the male ancestors of J. R. R. Tolkien up to the 16th century and that I have many clues who were his (and Mrs Tolkien's husband) ancestors even in the 13th-16th c. [in May 2021 we know also the ancestors of J. R. R. Tolken up to the 16th century and the first surname attestation in the 14th century!] I also provided my friend with my text on the genealogy of American Tolkiens (see here). Mrs Charlaine Tolkien wrote to me quickly:

I do have one document you would enjoy: my grandmother Florence wrote to J.R.R.T. after finding The Hobbit in a library. My grandfather (Charles Embury Tolkien) was born in Canada and his father died when he was an infant. His mother moved with her children to South Dakota to live near her sister. I suspect that Florence was curious about her husband's family in England. J.R.R.T. had a lot to say about the family's history as he knew it. The original letter is believed to be lost, but I have a transcription. I can email it.

The only "heirloom" is an original document naming James Tolkien as the Surgeon for a Canadian regiment. My cousin has it and I have a photo. That was a key to my getting my Tolkien ancestry back to England.

May I ask if you live in Poland. I have been there just once on a tour of east Europe. I was so struck by the spirit and optimism of the people I meant. And that was before I knew I had an ancestral connection there!

Again, thank you. I also hope and intend to keep in contact.

And imagine that my new pen friend has sent the text of Tolkien's unpublished letter to me with the permission of the publication on my Tolknięty blog! So here it is. Charlaine Tolkien, thank you so much for this exciting information!

[Transcription of a letter from J.R.R. Tolkien to Florence Tolkien; the original is believed to be lost. Florence had hand-written a copy of the letter which survives. This was typed by Charlaine Tolkien.]

Merton College
Tele. 2259 – Oxford

Friday,
March 30, 1951

Dear Mrs. Tolkien,

Thank you for your most interesting letter postmarked March 20, and received by me on Wednesday last.

I should say that it is practically certain that we are related (probably third cousins) for reasons that will appear later. I should be most grateful for any more information that you could supply about your husband’s branch (with, if possible – dates – or approximate dates of birth). My son, Michael, is specially interested in the family’s history; but we have alas! taken it up too late when most of the tradition has perished, and only the expenditure of more time and money than we can afford would discover much more – and two catastrophes of war have no doubt made much undiscoverable forever. (Leipzig [for instance] was badly smashed; it is now inaccessible.) Owing to my father’s death in Africa when I was 4 (1896) I was brought up by my mother’s family, and the chief repositories of tradition and history (my father’s sisters) were allowed to die without setting down what they knew.

The for certainty of our relationship is based on the following points: (1) Your tradition that your branch derives from a man of English nationality; (2) the spelling (as you note) (3) the fact that I had heard that there was a noval branch settled in Plymouth, and of an emigration to America from that source. (1) As far as we know the only German of the name that emigrated to England is our own; while (3) the spelling Tolkien was adopted only by our family (probably by my great grandfather,) a measure of anglicization – the former German spelling being TOL(l)KIEhN. (As such it is only a form of the German adjective tollkiehn “rash”; but very many German surnames are uncomplimentary.)

The family, according to tradition, was one of minor nobility from Saxony (Leipzig). The name also passed into Poland, (probably at the time of the union of the crowns of Poland and Saxony) and suffered under Prussian aggression. After the Prussian invasion (of 1746 or thereabouts) our immediate ancestors escaped (though one at least of his family had been executed for resistance) and losing all his property fled to England, with a son, then a young child. The émigré’s appear very quickly to have become very ‘British’ to have abandoned German, retaining only a dislike of Prussia (which indeed endured long in Saxony!)

The emigrant family seems originally to have resided in London, but my grandfather moved to Birmingham. In German manner, music and craftsmanship have been their chief works – though there is a ‘sea-strain’ (probably coming in from English marriages). My oldest uncle was a sailor. But they turned their hands to clocks and pianos. One still sees Tolkien (Henry Tolkien) on old grandfather clocks and Tolkien pianos were once renowned, especially J.B. Tolkien pianos made by my grandfather. He was once a wealthy man, but not one of business and a rigidly religious Baptist and would not deal with music halls or theatres. He was a dear old and poor man in the nineties when I knew him.

The accompanying table will show what little else I at present know, and the manner of our relationship as I guess it. Though I may add two additional points: The tradition that the eldest son was always called Johann or John which returned to me because my eldest uncle John Tolkien the sailor had no sons; and he had tradition of the family arms. The latter was said to be or have been – a blue shield with two gold chevrons and 5 gold stars three above and 2 below. The crest a half-griffin. I do not describe them in technical heraldic language as they are uncertain (and German in any case). The crest is given from an impression of my father’s seal; The motto is said to have been ‘Fest und Treu.’

Though the family has thus been English for 200 years it does not seem to have become widespread. The name is never to be met with – or hardly ever in directories or telephone books! and when I have come across it on occasion the owner has always turned out to be a fairly close relative.

As for myself, I was born in Bloemfontein Orange Free State, 1892; but as a sickly child wilting in the heat was sent back with my mother and infant brother to Birmingham in 1895, and my father died of a neglected fever in my mother’s absence, in 1896. He thus at any rate escaped the horrible Boer War which broke out soon after. I myself lived in Birmingham until 1911, and after serving through the 1914 war till 1918. I have lived most of the time here in Oxford; as an undergraduate 1911-1914 and as a ‘don’ 1919-20 – and in 1925 to the present. (I was 5 years in the University of Leeds.) I have been since 1945 the Merton Professor of English Language and Literature in Oxford, after being for 19 years the Professor of Anglo-Saxon. I have been a very unprolific author as I have spent most of my time in reading and organizing. I will not trouble you with technical matters (mediaeval and philological). The Hobbit, written 20 years ago and published in 1937, has brought in a little fame. It is published by Houghton-Mifflin of 2 Park Street, Boston, who also deal with a smaller story called Farmer Giles of Ham. I have to write to them soon, and I will take the liberty of asking them to send you copies.

I hope that you will not find these details tedious. I will send your letter to my son, Michael, who will be interested. On our side we shall not be bored by any amount of family data. We have other relatives in the States; a cousin of my wife called Herdman, who emigrated to Texas. His son called on us when he was over here with the U. S. forces.

With every good wish to you and your husband and children.

Yours sincerely,

J. R. R. Tolkien

P.S. My oldest and closest friend is far more prolific – He is C. S. Lewis, whose fame appears to be widespread.

© The Tolkien Estate Limited 2019 

_____________________________
 

My commentary [with May 2021 additions]: It is the longest known description of J. R. R. Tolkien's knowledge about his paternal roots. Unfortunately the Professor's data are not in accordance with the true sources:

(1) "while (...) the spelling Tolkien was adopted only by our family (probably by my great grandfather,) a measure of anglicization – the former German spelling being TOL(l)KIEhN. (As such it is only a form of the German adjective tollkiehn “rash”; but very many German surnames are uncomplimentary.)" – the form Tolkien was used earlier, before the imigration from Gdańsk/Danzig in Polish Prussia to England. We find it among J. R. R. Tolkien's ancestors in Gdańsk, we find it even in the Kingdom of Prussia where J. R. R. Tolkien's ancestors lived before they moved to Gdańsk before 1740. This form was used paralelly with the forms Tolckien, Tolkiehn, Tollkühn and Tollkien. The oldest form of this family name was Tulkin, Tolkin, Tolkeim and Tolkeimer (13th-17th centuries). This is a surname coming from the place-name of a small village Tolkeim near Wogau and Preußisch Eylau in East Prussia. Later it was sometimes germanized and was associated with the German adjective tollkühn, meaning 'rash-bold'. But true and proved etymology is associeted with the Old Prussian (Baltic language) word, meaning 'translator, interpreter' (tolk), 'descendant of a tolk' (tolkin) and 'village of a tolk' (tolkeims).

(2) "The family, according to tradition, was one of minor nobility from Saxony (Leipzig). The name also passed into Poland, (probably at the time of the union of the crowns of Poland and Saxony) and suffered under Prussian aggression. After the Prussian invasion (of 1746 or thereabouts) our immediate ancestors escaped (though one at least of his family had been executed for resistance) and losing all his property fled to England, with a son, then a young child. The émigré’s appear very quickly to have become very ‘British’ to have abandoned German, retaining only a dislike of Prussia (which indeed endured long in Saxony!)" – according to my research Tolkiens were not the nobility! They were mayors, citizens and craftsmen from the Teutonic Prussia (in the 14th century). The ancestor of J. R. R. Tolkien, Christian Tolkien (1706, Kreuzburg – 1791, Gdańsk), came from Kingdom of Prussia to Poland (in fact to Gdańsk/Danzig in Polish Prussia) after 1724 and before 1740, in fact "at the time of the union of the crowns of Poland and Saxony" and he really "suffered under Prussian aggression" (1770-1773). His son, Daniel Gottlieb Tolkien (1746–1813) escaped to England with his younger brother (not with a son!), Johann Benjamin Tolkien (1752–1819) in the years 1766–1770. I don't know any member of the family who was executed by the Prussians (in fact the Tolkiens were Prussians!). From this letter we may assume that Professor Tolkien knew that his ancestor came to London from Poland suffering under Prussian aggression. Why Leipzig in Saxony? Maybe Professor Tolkien thought his ancestors were called Tolkiehn and came from Saxon Leipzig because he knew books by Prof. Johannes Tolkiehn, a Classical pholologist, which were published in Leipzig? German Prof. Johannes Tolkiehn was in fact distant cousin of Prof. J. R. R. Tolkien - they had common ancestors in East Prussian town Kreuzburg.

Dr. Johannes Tolkiehn from Koenigsberg, East Prussia. Book published in Leipzig.
Tolkiehn and Leipzig – maybe this is why Prof. Tolkien wrote about Leipzig Tolkiens?

 

And let us remember this fragment from Tolkien in his essay "English and Welsh" (1955) in The Monsters and the Critics:

I am not a German, though my surname is German (anglicized like Cerdic) – my other names are Hebrew, Norse, Greek, and French. I have inherited with my surname nothing that originally belonged to it in language or culture, and after 200 years the 'blood' of Saxony and Poland is probably a negligible physical ingredient.

(3) "The emigrant family seems originally to have resided in London, but my grandfather moved to Birmingham. In German manner, music and craftsmanship have been their chief works – though there is a ‘sea-strain’ (probably coming in from English marriages). My oldest uncle was a sailor. But they turned their hands to clocks and pianos. One still sees Tolkien (Henry Tolkien) on old grandfather clocks and Tolkien pianos were once renowned, especially J.B. Tolkien pianos made by my grandfather. He was once a wealthy man, but not one of business and a rigidly religious Baptist and would not deal with music halls or theatres. He was a dear old and poor man in the nineties when I knew him." – it seems J. R. R. Tolkien didn't know about his great-great-grandfather Johann (John) Benjamin Tolkien who was born in Gdańsk in 1752 and who became a clock- and watchmaker in London. This early John Benjamin Tolkien died in 1819, and is buried at Bunhill Fields cemetery in London (he was a Calvinistic Methodist). The Professor probably didn't know about this grave. The Tolkiens in England were probably not Baptist but Independents (the so called Paedo-Baptists). Charlaine Tolkien's ancestors were Wesleyan Methodists. The Professor's great-grandfather, George Tolkien (1784–1840) was a bass singer in Drury Lane Company and took part in some London music halls! He was also a music teacher. One of the Tolkiens from the Professor's branch was even a clown, Mr Boleno Marsh!

(4) "The accompanying table will show what little else I at present know, and the manner of our relationship as I guess it. Though I may add two additional points: The tradition that the eldest son was always called Johann or John which returned to me because my eldest uncle John Tolkien the sailor had no sons; and he had tradition of the family arms. The latter was said to be or have been – a blue shield with two gold chevrons and 5 gold stars three above and 2 below. The crest a half-griffin. I do not describe them in technical heraldic language as they are uncertain (and German in any case). The crest is given from an impression of my father’s seal; The motto is said to have been ‘Fest und Treu.’" – the Johann/John tradition belonged only to the descendants of the younger brother from Gdańsk, to Johann Benjamin Tolkien's (1752–1819) branch. J. R. R. Tolkien's uncle, John Benjamin Tolkien (IV, 1845–1883) had only one daughter, Beatrice Emily Louise Tolkien (1868–1935). 

 

The Tolkien family's arms are probably the middle-class invention from the 19th century, the pseudo-heraldry. J. R. R. Tolkien drew the same arms (but with 4/2 stars) in his Book of Ishness (now in the Bodleian Library - further reading here). 

 

We should also remember about a noble family from Prussia, the Tolk von Markelingerode who were called Tolkyn (Tolkien) in the 15th century. They had their true coat-of-arms. See below. But let us remember that these knights from Prussia were a different family and their male line was ended in the 16th century:

The Tolk/Tolkien coat-of-arms from Prussia
(this is my shield made by Robert Wenta in 2019)

"Two white vertical and standing opposite jaws of a pike on a red background.

Helmet with two red wings of a vupture and with the charge"

Our graphic designer, Nimwen has tried to make a drawing of the arms depicted by Tolkien from his Book of Ishness (now in Bodleian Library):

The topic of this symbol very interesting and I believe there is a lot to discover in the matter of the Ring belonging to the Tolkiens!

(5) "Though the family has thus been English for 200 years it does not seem to have become widespread. The name is never to be met with – or hardly ever in directories or telephone books! and when I have come across it on occasion the owner has always turned out to be a fairly close relative." – The family has been English but its relatives (the Tolkiens, Tollkiehns and Tollkühns) still lived in East Prussia up to 1945. They even took part in the Great War as German soldiers. Luckily the family is not very widespread and the family name is unique – thanks to this I could find the links between all main branches of the Tolkien family in Prussia, Poland, Germany, England, Canada and the USA. My Tolkien Family Tree in the service of Ancestry.co.uk has about 1300 persons from this big family.

__________________________________

Take a look at http://PayPal.me/Galadhorn or http://Patronite.pl/Galadhorn - you can support my research! I am collecting funds for my travels to the archives in Berlin and Gdańsk, and for the DNA tests of the Tolkien Family. All contributors receive the updated Tolkien Family Tree in PDF