Michael Tolkien from Kreuzburg becomes a citizen of Gdańsk (1742)

A new document was found today! It is important because it is the confirmation that the Tolkiens came to Gdańsk in Polish Prussia from Royal Prussia (later East Prussia)! Thanks to prof. Szarszewski who sent me the photos of the Citizen Books from Gdańsk (APG 300,60/6, 7, 8) a minute ago I found a document which showed the moment when Michael Tolkien (1708-1795) from Kreuzburg became a craftsman citizen of Gdańsk on 19 January 1742. He had to pay a fee of 400,- florens. Soon after becoming a citizen he got married with Euphrosina Matthiessen. See his life reconstructed by me here.

From Catalogus Civium Gedanensium (APG 300,60/8):

 

A[nn]o 1742

19 Janu[arius]

MICHAEL TOLKÜHN

von Creuzburg, eine Stadt im Königlich Preußen gelegen gebürtig

auf einen Kürschner 400 fl.

Year 1742

19 January

MICHAEL TOLKÜHN

born in Kreuzburg, a town in Royal Prussia,

becoming a furrier fee 400 florens

Christian Tolkien, son of Michael Citizen of Gdańsk (1784)

From APG 300,60/7 – the day when Christian Tolkien (1762-1821), son of Michael Tolkien (1708-1795), a furrier and a cousin of our "London Brothers" became a citizen of Gdańsk:

Can you help us to analyze this entry?

Paternal line of J.R.R. Tolkien

Good to know the current state of the #TolkienAncestry research. The Tolkien paternal line is as follows:

The Tolkien family from Prussia
(15th-17th c.)
|
Michel Tolkien
(b. ca. 1620, Globuhnen by Kreuzburg, Prussia)
|
Christianus Tolkien
(1663-1746, Kreuzburg, Kingdom of Prussia)
|
Christian Tolkien
(b. 1706 in Kreuzburg, d. 1791 in Gdańsk, Polish Prussia)
= Anna Euphrosina Tolkien, née Bergholtz (1719-1792)
|
Johann (John) Benjamin Tolkien
(b. 1752 in Gdańsk, d. 1819 in London)
|
George Tolkien
(1784-1840)
|
John Benjamin Tolkien (1807-1896)
|
Arthur Reuel Tolkien
(1857-1896)
|
John Ronald Reuel Tolkien
(1892-1973)

My Friend, Tom Loback (1949–2015)

Tom with his wife, Susan

In Memoriam

Tom Loback (1949–2015) was a well-known illustrator, linguist, and artist of Tolkien’s writings. In the 1990s his illustrations were popular in Beyond Bree (whose logo he designed), Vinyar Tengwar, Little Gwaihir, Mythlore, and Parma Eldalamberon. As an Elvish linguist, Tom often incorporated Sindarin and Quenya script written in cirth and tengwar into his art. His depiction of Fingolfin in full battle glory recently appeared as the cover art on The Hobbit and Tolkien’s Mythology: Essays on Revisions and Influences (McFarland, 2014). In the last two years, Tom was able to complete two large triptychs of Tolkien art, one on Fëanor and the creation of the Silmarils, and the other on the War of Wrath at the end of the First Age; he was working on a triptych of the Dagor Dagorath (Battle of Battles) before his untimely death. Tom was also well known in the New York area as an off-Broadway play producer, model soldier designer and painter, and maker of impromptu driftwood structures along the Hudson River often featured in the New York Times and other media. Much of his artwork can be viewed through online galleries, notably one at http://www.elvish.org/gwaith/tom_loback.htm.

From the Tolkien Studies, vol. XII (2015), p. vii:

»My mind is clear as crystal because it feels sure!«

From the Tolkien family papers [1/29(2); 2/4(9) – refered to in J.R.R. Tolkien. Life and Legend, 1992, p. 12]. 

Book of prayers of Mabel Tolkien
(in the Birmingham Oratory collection, photographed by me)

In spring 1900 Mabel Tolkien and her sister, May Incledon began taking instruction in the Roman Catholic faith. It was a move that was to estrange Mabel from her family and cause her and her children much hardship when the Baptist Tolkiens and the Methodist/Unitarian Suffields withdrew their financial and emotional support. This is a letter from May to Mabel:

»Dear old Darling,

I did try to say my prayers, and it came to me absolutely certainly that I must obey my conscience come what may, and I feel sure we are right to do this... Oh Pet my heart feels like a huge cabbage – does yours? But my mind is clear as crystal & happy because it feels sure.«

They were received into the Catholic Church in June 1900, although May's husband subsequently forbade her to attend church services. May then turned to spiritualism for comfort.What would happen to little J.R.R. Tolkien's catholicism if his dad still lived?

_______________________________

Wiosną roku 1900 Mabel Tolkien i jej siostra, May Incledon, rozpoczęły swoje nauki i przygotowania do wstąpienia do Kościoła rzymsko-katolickiego. Ten ruch oddalił wkrótce Mabel i jej synów od rodziny i spowodował wiele cierpień, gdy Tolkienowie – baptyści oraz Suffieldowie – metodyści i unitarianie zaprzestali wspierać ją finansowo i uczuciowo. Oto list, który May wysłała do Mabel:

»Drogie moje Kochanie!

Spróbowałam odmówić moje modlitwy i dotarło do mnie z całkowitą pewnością, że muszę poddać się temu, co może przyjść i czuję pewność, że mamy rację to robiąc... Och, Kotku, moje serce jest jak wielka kapusta – Twoje też? Ale mój umysł jest czysty jak kryształ i szczęśliwy, bo odczuwa pewność.«

Siostry zostały przyjęte do Kościoła katolickiego w czerwcu 1900, choć mąż May stanowczo zakazał jej chodzenia na msze. May znalazła potem pociechę w spirytualizmie. Co stałoby się z katolicyzmem małego J.R.R. Tolkiena, gdyby żył jego tata?

Elisabeth Tolkien (1765-1830) – druga siostra Londyńskich Braci?

Umarła w wieku 65 lat na udar i pochowano ją przy szpitalu Lazaretu w Gdańsku. Mieszkała do śmierci przy Fleischergaße nr 131 – dokładnie na wprost Gimnazjum i kościoła Świętej Trójcy. Znano ją po prostu jako panią Tolkien. Była prawdopodobnie najmłodszą córką Christiana i Anny Euphrosiny Tolkienów, młodszą siostrą "Londyńskich Braci". Do dziś nic prawie o niej nie wiedziałem.

Archiwa Luterańskie w Berlinie przysłały mi dziś ten ciekawy wpis z ksiąg metrykalnych z kościoła Zbawiciela na Zaroślaku:

Mamy tu chrzest urodzonego w Zaroślaku (Petershagen) Friedricha Benjamina Tolkiena, nieślubnego syna Elisabeth Tolkien. Ojciec nieznany. Rodzicami chrzestnymi są: małżeństwo Christiana i Anny Euphrosiny Tolkienów oraz ich zięć, Johann Carl Bergmann (mąż Eleonory Renaty, siostry "Londyńskich Braci"). Mamy tu prawdopodobnie zapis pewnego rodzinnego dramatu... Oto 19-letnia Elisabeth rodzi synka, któremu nadają nazwisko panieńskie mamy. Tu ślad po Friedrichu Benjaminie się urywa... Może zmarł w dzieciństwie? A może to od niego wywodzić się będzie rodzina Tolkienów w Rydze? Bo jego kuzyni, chłopcy Bergmannowie tam właśnie poszukają swojego szczęścia, a wiemy też, że w XIX wieku pojawia się w Rydze rodzina Tolkienów, z której wywodzi się zbrodniarz hitlerowski, Carl Tollkuehn (patrz tutaj). Jeszcze to zbadam...

Looking for Christian Tolkien's house and profession

Po polsku: Próbuję zlokalizować dom Christiana Tolkiena, w którym urodził się prapradziadek Profesora Tolkiena i jego rodzeństwo. Wg zapisów ksiąg parafialnych Zbawiciela może to być jakiś adres między Zaroślakiem a Biskupią Górką. Proponuję lokalizację na ulicy Na Stoku. Wszystko być może się wyjaśni, gdy Pan Profesor Szarszewski z Gdańska pomoże mi odnaleźć odpowiedni wpis ze "Spisu ludności 1770" czyli APG 300,31/107. Trzymajmy kciuki! Aha, jeszcze tylko jedna moja teoria: Christian Tolkien był prawdopodobnie skórnikiem i kuśnierzem pozacechowym – jak wielu rzemieślników na tym terenie.

Fragment of Balthasar Frederic Leizel's drawing (1765)
A house of Ch. Tolkien seen there?

According to the baptism acts from St Salvator, Gdańsk Daniel Gottlieb Tolkien was born in July 1746 in "Schwar Bischofsberg", Johann Benjamin Tolkien was born in September 1752 in "Petershagen" and Eleonora Renata Tolkien was born in June 1756 also in "Petershagen". The Tolkien couple – Christian and Anna Euphrosina Tolkien – lived untill their death in Petershagen too. But I have not found their house among the "classical" Petershagen adresses in the APG 300,31/107.

I suppose their house was a little bit more to the north: between Petershagen and Bischofsberg. On Buhse's plan of Gdańsk it may be at ("Schwarzes Meer" >) Bischofsgasse (or later Grenadiergasse), see part 2, section III, west of the Salvator cemetery:

Or maybe closer to St Salvator church?

I still don't know Christian Tolkien's profession but I suppose he was a skinner and furrier out of the official Guild of Furriers (to which his younger brother, Michael Tolkien belonged).

I would love to localize this important house on one of the pictures from that time. Maybe it can be seen here?

or here:

J.R.R. Tolkien – pobożność, wierność, radość

Gdy wyszliśmy z kościoła, odkryliśmy, że nie ma go z nami. Wszedłem z powrotem i znalazłem go klęczącego przed ołtarzem Najświętszej Maryi Panny z dzieciakami i ich mamą. Rozmawiali o czymś z radością - przypuszczam, że Tolkien opowiadał historie o Matce Bożej. Znałem tę mamę i później się od niej dowiedziałem, że dzieci były zauroczone Profesorem. To było typowe: kochał dzieci i miał dar świetnych z nimi relacji. "Mamusiu, czy możemy zawsze chodzić do kościoła z tym miłym panem?"

– George Sayer w "Recollections of J.R.R. Tolkien", w Proceedings of the J.R.R. Tolkien Centenary Conference 1992 (1995), str. 24

Żywo pamiętam, jak chodziłem z dziadkiem do kościoła w Bournemouth. Dziadek był oddanym katolikiem, a chodziliśmy razem na msze niedługo po tym, jak Kościół wprowadził w miejsce liturgii łacińskiej, liturgię w języku angielskim. Mój dziadek oczywiście nie pogodził się z tym i na cały głos odpowiadał podczas mszy po łacinie, podczas gdy reszta wiernych modliła się po angielsku. Bardzo mnie to denerwowało, ale on wcale na to nie zważał. Czynił po prostu to, co uważał za słuszne. Przejął wyznanie religijne po swojej mamie, którą po katolickiej konwersji odrzuciła jej rodzina. Moja prababcia zmarła w biedzie, gdy dziadek miał dwanaście lat. Wiem, że odegrał ważną rolę w decyzji posłania mnie do Downside, rzymsko-katolickiej szkoły w Somerset.

– Simon Tolkien, wnuk w swoim wspomnieniu o sławnym Dziadku.

Nie przypominam sobie ani jednej wizyty w domu Tolkiena, podczas której rozmowa nie przeszłaby w jakimś momencie na tematy religijne czy raczej na temat chrześcijaństwa*. Powiedział mi, że wielokrotnie otrzymywał jakąś opowieść jako odpowiedź na modlitwę. Pani Tolkienowa dołączyła do niego, robiąc uwagę na temat jednego z ich dzieci, które zostało uzdrowione z dolegliwości serca - jak wierzyła rodzina - dzięki modlitwie. Często mówił o Chrystusie “nasz Pan” i był bardzo zmartwiony, gdy inni odnosili się do Boga jak do jakiegoś burmistrza.

Tolkien prawdziwie praktykował nabożność do Maryi Dziewicy. Jednym z jego spostrzeżeń było to, że musiała ona zazdrośnie strzec swojej ciąży, bo gdyby inni ją odkryli, Maryja zostałaby ukamienowana albo jako cudzołożnica, albo - gdyby chciała tę sprawę wyjaśnić - jako bluźnierczyni.

Był poruszony poniżającymi warunkami, w jakich narodził się Chrystus - w stajni z wszelkimi nieczystościami i zalegającymi w niej zwierzęcymi odchodami. Widział ten fakt jako symbol prawdziwej natury rzeczy świętych w upadłym świecie. Powiedział, że miał szczególny szacunek dla Ewangelii według Łukasza, bo pisarz włączył w nią tak wiele o kobietach.

Wierzył, że kreatywność jest sama w sobie darem Boga. Po latach uczenia estetyki, nie mogę nie podsumować, że wszystko, co można pojąć w tej trudnej sprawie zawiera się w jednym wierszu z O baśniach Tolkiena: “naszym jest prawem (…) tworzyć na obraz naszego stworzenia”* [po angielsku we make still by the law in which we’re made ‘wciąż tworzymy zgodnie z prawem, wedle któregośmy zostali stworzeni’]. 

– Clyde S. Kilby, Meeting Professor Tolkien

Jak Evelyn Waugh, który zmarł u jego schyłku, także Tolkien niepokoił się wieloma reformami wprowadzonymi przez sobór. "Często rozmawialiśmy o religii - wspomina George Sayer, który regularnie spotykał się z pisarzem w latach sześćdziesiątych. - Tolkien był bardzo rzetelnym rzymskim katolikiem. Był bardzo ortodoksyjny i staroświecki i przeciwny większości nowych zjawisk w kościele w czasach Drugiego Soboru Watykańskiego.". Potwierdza to ksiądz John Tolkien, najstarszy z synów Tolkiena, który przyjął święcenia w roku 1940. Podkreśla on, że katolicyzm jego ojca "przenikał całe jego myślenie, przekonania i wszystko inne", a on sam "zawsze był prawdziwym chrześcijaninem", ale dodaje, że był "przeciwny zmianom" wprowadzonym przez sobór, "szczególnie rezygnacji z łaciny".

– Joseph Pearce, Człowiek i mit, str. 190 

Christianus Tolkien (b. 1663), a baker from Kreuzburg. J.R.R.T.'s g-g-g-g-grandfather

 More about the Tolkiens from Kreuzburg can be found here, here and here.

Kreuzburg in the book by C. Hartknoch (the 17th century)

Christian Tolkien, a baker from Kreuzburg?

Both "London Brothers" or Daniel Gottlieb Tolkien (1746–1813) and Johann Benjamin Tolkien (1752–1819) were born in Gdańsk during the reign of the Polish kings. Their father, Christian Tolkien (1706–1791) and his brother Michael Tolkien (1708–1795) – I can call them the "Gdańsk Brothers" – were born in Kreuzburg (today Slavskoye) in East Prussia.

After I have proved that J.R.R. Tolkien's great-great-great-grandfather Christian was born in Kreuzburg (read about this small town here), I can tell more about the more distant ancestors of our Professor.

Christian's and Michael's parents were Christian Tolkien (1663–1746) and Regina, née Vietoris (born c. 1684). Christian Tolkien from Kreuzburg was a baker (Latin pistor). He was born in May 1663 in Globuhnen (a small village in the Kreuzburg parish where his father, Michael Tolkien was a schultze) and he was baptized in the Kreuzburg Lutheran church on 23 May 1663 (one of his godparents was Nicolas Rittershausen, a pastor):

Source: Ost Preussen, Kreuzburg, Taufen 1645-1687 (Ancestry.co.uk)

 Christian married Regina née Vietoris on "Fer. IV p. Dom. 4 Tr." 1704 (who knows what a date is it?):

Source: Ost Preussen, Kreuzburg, Taufen 1645-1687 (Ancestry.co.uk)

Then we have Christian and Regina Tolkien's children baptisms:

Christian Tolkien, baptized on 8 May 1706 in the parish Lutheran church in Kreuzburg:

Source: Ost Preussen, Kreuzburg, Taufen und Heiraten 1688-1722 (Ancestry.co.uk)

Michael Tolkien, baptized on 12 August 1708 in Kreuzburg:

Source: Ost Preussen, Kreuzburg, Taufen und Heiraten 1688-1722 (Ancestry.co.uk)

Anna Loysa Tolkien, baptized on 30 October 1711 in Kreuzburg:

Source: Ost Preussen, Kreuzburg, Taufen und Heiraten 1688-1722 (Ancestry.co.uk)

Christoph Tolkien, baptized on 26 September 1713 in Kreuzburg (one of his grandfathers was Martin Mohnhaupt, a mayor of Kreuzburg):

Source: Ost Preussen, Kreuzburg, Taufen und Heiraten 1688-1722 (Ancestry.co.uk)

In Hans H. Diehlmann's, Erbhuldigungsakten des Herzogtums und Königreichs Preußen, 3. Teil: 1678 bis 1737, Hamburg 1992, s. 112, 247, 350 we can read about the sovereigns, the Electors of Brandenburg, and (after 1701) the Kings of Prussia, and their so called Erb-Eid or the oath of inheritance taken by the king. In 1690–1717 it was given a Christian Tolkien from Kreuzburg:

• October 1714: CHRISTIAN TOLLKIEN, a man from Kreuzburg, Brandenburg, East Prussia ("Einwohner in der Stadt Kreuzburg, Amt Brandenburg")

Christian Tolkien, a baker from Kreuzburg died in 1746 in the age of 83 (or this document is the record of the death of another Christian Tolkien born in 1675):

Gdańskie adresy pana Tolkiena, cz. 2

Fragment bardzo ciekawej mapy Gdańska z 1836. Mapa prezentuje wczesną numerację ulic, tzw. Servisnummer, dom Christiana Tolkiena (handlarza starzyzną), kolumnadę "tandety" (na czerwono) i rozgraniczenie numerów na Prawym Mieście i Starym Mieście. Mapę przysłał mi p. Marcin Stąporek z Gdańska (Marcinie, dziękuję Ci za wszelką okazaną pomoc – mam nadzieję, że nasz plan związany z blue plaque na Zaroślaku się powiedzie!). Mapa potwierdza mój domysł, że dom Christiana Tolkiena (1762-1819), syna Michaela, znajdował się na jednej z pierzei Targu Drzewnego. Oto adres Holzmarkt nr 7, o którym pisałem tutaj.

Otrzymałem też tę ciekawą grafikę z 1765 (czyli z czasu, gdy i Daniel, i Johann Benjamin wciąż mieszkali w Gdańsku):

Widzimy tu stragany handlarzy starzyzny (po prawej), a w dali, w dalekim tle chyba Biskupią Górkę i wieżę kościoła Zbawiciela na Zaroślaku. To miedzioryt Targu Węglowego (Kohlmarkt) wykonany w Augsburgu po 1765 roku, z podpisem w jęz. niemieckim i francuskim. Autor to Balthazar Frederic Leizel. Jeżeli już Christian Tolkien (senior) był handlarzem starzyzną, to jego synowie bywali tutaj na pewno często.