Tak mieszkali Tolkienowie (XVI-XX w.)

Domy, w których na przeciągu stuleci mieszkali przodkowie J.R.R. Tolkiena w Prusach, w polskim Gdańsku, w Londynie i ostatecznie dom samego Profesora w Oksfordzie. Charakteru niektórych można się domyślić, ale większość tych domów znamy dzięki badaniom archiwalnym. Oto infografika, którą po wielu promptach wykonałem dzięki AI oraz opis poszczególnych budynków:

Grafikę można powiększyć klikając na nią

1. Wieś Globuhnen w Natangii (Prusy) w XVI w.

Choć domyślamy się, że przodkami Tolkienów (zapis: Tolckin, Tolckein, Tolckheimer) sołtysów chełmińskich z pruskiej wsi Globuhnen w Natangii (w parafii krzyżborskiej, niem. Kreuzburg) był ród rycerzy i tzw. "małych wolnych" Tolk von Markelingerode (zwanych też Tolkien, Luzjański i Pewers), to najwcześniejsze informacje na temat domu tej rodziny mamy właśnie z Globuhnen, gdzie ta konkretna gałąź rodu (wywodząca się zapewne od zdegradowanego i zubożałego Jacoba Tolkiena, jego ojca Nitsche, oraz dziadka Clauco Tolka) mieszkała w gospodarstwie, które nazywało się zapewne Hof Tolkien (następcy Tolkienów w tym gospodarstwie, rodzina Vogel, używali nazwy Hof Vogel). Tolkienowie i ich poprzednicy żyli w tej wsi od XV w. Znamy Paula Katte z pocz. XVI w., Lenhardta von Globuhnen, a potem jego prawnego następcę, czynszownika i sołtysa chełmińskiego Jacoba Tolkiena z drugiej poł. XVI w., od którego wywodzili się kolejni sołtysi w Globuhnen oraz rzemieślnicy w pobliskim miasteczku Krzyżbork/Kreuzburg, stolicy Natangii. Z połowy XVI w. pochodzi mapa gruntów Globuhnen, na której mierniczy narysował schematycznie wieś [EM, 17 g, Nr. 21c; grunta Kussiten i Globuhnen]:

Mamy też szczęśliwie kilka zdjęć sprzed 1945 roku, na których pokazano to gospodarstwo. Oto jedna z fotografii (widać na niej zabudowania gospodarskie, murowane z tzw. "pruskim murem" [fachwerkiem], które zapewne pochodziły z XIX lub XX w.; źródło):

W pisanej przeze mnie książce przedstawię wiele ciekawostek na temat tego gospodarstwa (np. inwentarz domu z 1570 r. albo opis gruntów tego dobra sołtysiego z pocz. XVIII w.). Warto dodać, że do tych gruntów Tolkienów (a potem rodziny Vogel) należał też tzw. "gródek Hunów", czyli pozostałości małego gródka należącego do nobila pruskiego z czasów plemiennych: 

Hünenschloss k. Globuhnen, fot. Nikolay Kozhanov

Nie wiemy jak wyglądał dworek/domostwo sołtysa chełmińskiego z Globuhnen w XVI w. Dlatego poprosiłem AI o wygenerowanie czegoś bardzo ogólnego (chciałem przedstawić dom, który łączy w sobie wiejską kmiecą chatę i drewniany dwór wielmoży). Najstarsze wiejskie domy z tej części Natangii wyglądały na przykład tak (z książki Richarda Dethlefsena pt. Bauernhäuser und Holzkirchen in Ostpreussen, Berlin 1911):

 

2. Dom piekarza w miasteczku Krzyżbork w Prusach w XVII w.

Kolejna rekonstrukcja opiera się na opisie domu Michela Tolkiena, krzyżborskiego piekarza i praprapraprapradziadka J.R.R. Tolkiena z przełomu XVII i XVIII w. Dom ten jest wzmiankowany w raporcie na temat stanu Krzyżborka z lat 90. XVII w. (Ostpr. Fol. 737). Czytamy tam, że "miasto ma dobrą lokalizację, przeciętne grunty orne, jest rozległe i przestrzenne, ale brakuje mu jakiegokolwiek innego źródła utrzymania poza browarnictwem i rolnictwem. Łąki są tu rzadkością. Miasto ma wielu mieszkańców, ale są to głównie pospólstwo i wieśniacy. Mury miejskie są w dużej mierze nienaruszone, z wyjątkiem kilku fragmentów, na których stoją fortyfikacje. Domy są proste, nie imponujące, a każdy z nich ma cztery akry ziemi ornej". Typowy dom z tego opisu ma 170 stóp długości i 30 stóp szerokości. Ale dom Michela Tolkiena (tu zapisano to nazwisko jako Tolkühn) jest dłuższy o 65 stóp oraz ma różne dobudówki. Wiadomo też z dokumentu, że "każdy dom konsekwentnie płacił 8 groszy i 2 szylingi rocznie w grudniu". W książce pokażę moim czytelnikom plan miasta Krzyżborka z końca XVI w., na którym schematycznie narysowano też domy. Kształt domu na grafice oparłem o te opisy, a dodatkowo także o ikonografię z miasteczka. Oto zdjęcie sprzed 1945 roku (w XIX i XX wieku domy były najczęściej kalenicowe ale czy takie były w XVII w.?):

3. Dom artylerzysty w Gdańsku w I Rzeczypospolitej w XVIII w.

Dom praprapradziadka J.R.R. Tolkiena, artylerzysty gdańskiego Christiana Tolkiena opisany jest w księgach gruntowych APG 98/8961 na str. 10. Opisuje się go jako dom mieszkalny jednokondygnacyjny (czyli najpewniej parterowy ze stryszkiem), murowany i tynkowany, z podwórzem (Wohnhaus mit Hofraum), miał ścianę frontową o szerokości 15 stóp (= 4,3 m) oraz ciągnął się wzdłuż na 41 stóp (= prawie 12 m). Składał się z dwóch mieszkań. Każde z mieszkań składało się z izby i kuchni (Stube mit Küche). Z tym że jedno z mieszkań było wtedy (w 1802 roku) prawie całkiem zniszczone: piec kaflowy (Kachelofen) jest popękany (weggebrochen), komin (Schornstein) uszkodzony, a okno izby wypchnięte (?) na zewnątrz.

4. Dom zegarmistrza Johna Benjamina Tolkiena w Clerkenwell w Londynie

Oto dom prapradziadka J.R.R. Tolkiena, który urodził się jeszcze w Gdańsku, ale firmę zegarmistrzowską prowadził w Londynie, w dzielnicy Clerkenwell, mieszkając w georgiańskim domu w Pentonville. Szczegóły domu opisałem tutaj. 

Jeden z domów J.B. Tolkiena w Londynie

 

5. Dom J.R.R. Tolkiena przy Sandfield Road nr 76

Pod adresem Sandfield Road 76 w Headington w Oksfordzie mieszkał J.R.R. Tolkien i Edith Tolkien od 30 marca 1953 do połowy lipca 1968 roku. Władca Pierścieni zostały wydany po raz pierwszy, gdy Tolkien mieszkał w tym domu. Obecnie nad drzwiami znajduje się tablica pamiątkowa informująca, że ​​profesor mieszkał tam kiedyś. Na mojej grafice jest uproszczona wersja tego domu. Dodałem też brzozę, drzewo totemiczne Tolkiena (którą Profesor posadził przy tym domu, patrz tutaj). Całości przyświeca Gwiazda Nadziei czyli Wenus.