Support us with donation! | Dodaj swoją cegiełkę!

Let's support the genealogical and genetic research of the Tolkien family, the so called #TolkienAncestry Project! Each donation, even a modest USD 10,- will be awarded with the most up-to-date version of J. R. R. Tolkien's Family Tree (PDF)!

Take a look at http://PayPal.me/Galadhorn or http://Patronite.pl/Galadhorn - we have entered the most dynamic part of the research. Two of the Professor's cousins ​​have already been genetically tested. As part of #TolkienAncestry, Galadhorn also plans to test the descendants of J. R. R. Tolkien (there is already consent from his great-grandson) and the German branch of the Tolkiehn family.

So far, the conclusion from the research is as follows: the genealogy dating back to Prussia is supported by genetics - the Tolkiens most likely belong to the same genetic line as the former Prussians, Yotvingians, and German and Polish families descended from them (and the Baltic Vikings, including the well-known Viking from the excavations in Bodzia,VK156!)

Perhaps we can also encourage Tolkien fans to do their own genetic research in this way?

____________________________

Wspierajmy badania genealogiczne i genetyczne rodziny Tolkienów! Każda cegiełka, choćby skromne 10,- zł będzie nagrodzona najbardziej aktualną wersją drzewa genealogicznego J. R. R. Tolkiena!

Zajrzyjcie na http://PayPal.me/Galadhorn albo http://Patronite.pl/Galadhorn - weszliśmy w najbardziej dynamiczną część badań. Przebadani genetycznie są już dwaj kuzyni Profesora. W ramach #TolkienAncestry Galadhorn planuje przeprowadzić też testy potomków J. R. R. Tolkiena (jest już zgoda jego prawnuka) oraz niemieckiej gałęzi Tolkiehnów.

Wniosek z badań jest jak na razie następujący: genealogię sięgającą Prus wspiera genetyka - Tolkienowie najprawdopodobniej należą do tej samej linii genetycznej co dawni Prusowie, Jaćwięgowie oraz niemieckie i polskie rody od nich się wywodzące (oraz bałtyccy wikingowie, w tym znany wiking z wykopalisk w Bodzi, VK156)

Być może uda nam się też w ten sposób zachęcić fanów Tolkiena do badań genetycznych?

East Prussia where J. R. R. Tolkien ancestors lived
(here a village near Domnau)

Arthur Reuel Tolkien | death notice, testament, etc. (1896)

In my text I have used some information from Boris Gorelik's article: 'Africa… always moves me deeply’: Tolkien in Bloemfontein, "Mallorn", The Journal of the Tolkien Society Issue 55, Winter 2014.

Arthur Reuel Tolkien's profile
in the Tolkien Family Tree made by me on Ancestry.co.uk

Arthur Tolkien’s obituary, "The Friend", 18 February 1896.

Interesting discovery! On FamilySearch I have found Arthur Reuel Tolkien's death notice from 1896 (source):

Source: FamilySearch.org

There are many interesting details there. First of all we can see full address under which Arthur Reuel Tolkien was born on 18 February 1857, and this information is new to me:

Hall Road - (West Bromwich) Handsworth, Staffordshire, England

About the places where Arthur's father, John Benjamin Tolkien lived with his family you can read here, here, and here.

Hall Road, Handsworth today (Google Maps)

There are detailed dates of Arthur Reuel's birth and death (he died three days before his 39th birthday!):

b. 18 February 1857 - d. 15 February 1896

The document provides us also with the cause of Arthur's death: enteric fever a class of fevers that includes typhoid. Read about this disease here.

I have also found Arthur and Mabel's testament in Afrikaans and English. This is the English version:

Source: FamilySearch.org

Source: FamilySearch.org

 I like the signatures of Arthur and Mabel:

Source: FamilySearch.org

We can see that J. R. R. Tolkien's handswriting was very like his mother's.

I find this list very interesting too. It is an inventory of Arthur and Mabel's goods in South Africa. After Arthur's death Mabel wrote a letter to the Bloemfontein Board of Executors, asking them to sell things from their Bank House flat, ‘I hope they will fetch enough to clear all debts at Bloemfontein and here.':

Source: FamilySearch.org

 These goods were:

• madeira chair
• chair cushion
• felt
• golf balls
• all on table
• table
• madeira chair
• photos [maybe lost photos of Arthur's parents?]
  
• frames
• stair rods
• curtains pole
• screen
• piano
  

According to other documents [‘Tolkien, Arthur Reuel. Eggenote: Mabel (gebore Suffield)’ (1896). Free State Provincial Archives, source: MHG; reference: T311.] auctioned possessions incuded also a Japanese vase and a Japanese tea set, two assegais (African spears) and two baby carriages.

The corner of Maitland and West Burger with the Bank of Africa in the foreground (1880s). (Barron Morl. Free State Provincial Archives, no. VA 5289.)

„Hobbit abo tam i nazod”. Hned!

Grzegorz Kulik (ur. 1983 w Bytomiu) jest znanym górnośląskim tłumaczem i popularyzatorem śląskiej mowy. Jest też blogerem, youtuberem, laureatem Nagrody im. ks. Augustina Weltzla "Górnośląski Tacyt". Zapraszamy Was na jego niezwykłą stronę internetową - Silling - gdzie znajdziecie zbudowany przez Grzegorza Kulika korpus śląskiej mowy, translator, słownik górnoślązczyzny, programy i nakładki dla użytkowników godki, książki przetłumaczone na ten dialekt. Oto, co sam Kulik pisze o Sillingu:

Silling chce wkludzić ślōnsko godka do świata nowych technologiji. Jak jynzyka niy ma we formie cyfrowyj, to straci sie warcij, aniżeli kożdy inkszy. Silling je ôddany wolnymu ôprogramowaniu i ślnskij godce. Dostymp do ôbōch winiyn być prosty i darmowy. Na strōnie idzie znojś katalog ôprogramowanio po ślōnsku, Korpus Ślōnskij Mŏwy i translatōr polsko-ślōnski i ślōnsko-polski.

Ostatnie, przełożone przez Grzegorza Kulika książki po śląsku to Niedźwiodek Puch (patrz tutaj) oraz Alicyjo we Kraju Dziwōw (patrz tutaj). Zapraszamy też na stronę osobistą Grzegorza - tutaj.

 

Wczoraj, w ostatnim dniu kwietnia 2021 Grzegorz ogłosił na Facebooku nowy translatorski projekt, w którym troszkę mu pomagam od jakiegoś czasu. Chodzi o uzgodniony z Tolkien Estate przekład Hobbita J. R. R. Tolkiena na śląską mowę! Mam wielki honor być konsultantem merytorycznym tego przekładu. Jak zobaczycie niżej, autor przekładu idzie śladem przekładów czeskiego i niemieckiego, a także pierwszego Łozińskiego. Oto początek Hobbita w przekładzie Grzegorza Kulika. Na razie nie znamy daty wydania tej książki.

We jednyj norze pod ziymiōm miyszkoł sie hobbit. Niy we ôszkliwyj, czornyj, mokryj norze, połnyj kōnckōw glizdōw i smrodu, ani we suchyj, guzyj, pioszczystyj norze, co w nij niy ma na czym siednōńć ani jeść. To była hobbicio nora, a to ôznaczo kōmfort.

Dźwiyrze miała perfekt ôkrōngłe choćby ôkynko na szifie, pōmalowane na zielōno i ze żōłtōm mosiōnżnōm gałkōm na samym postrzodku, co sie blyszczała. Ôtwiyrały sie do antryja, co bōł jak tunel: moc kōmfortowy tunel bez dymu, ze boazeryjōm na ścianach i ze kachlami i tepichami na zolu społym ze polerowanymi stołkami i siyłōm hokōw na huty i mantle, bo hobbit mioł rod gości. Tunel kryńciōł sie i kryńciōł, i szoł blisko, ale niy cołkym prosto do zbocza wzgōrza – Kopca, jak je nazywali ludzie bez moc mil naôbkoło – i połno małych dźwiyrzi sie z niego ôtwiyrało, nojprzōd z jednyj strōny, a potym z drugij. Do hobbita niy było mowy ô łażyniu na wiyrch: sypialki, łaziynki, pywnice, kōmory (siyła ich), garderoby (ôn mioł cołke izby ino na ôblyczynie), kuchnie, jadalnie, wszyjske były na jednym sztoku i naprowda we tym samym przechodzie. Nojlepsze izby były z lewyj strōny (jak sie wchodzi), bo ino te miały ôkna, głymboko wprawiōne ôkrōngłe ôkna, co idōm na zygrōdka i łōnki za niōm, co schodzōm ku rzyce.

Tyn hobbit to bōł fest bogaty hobbit, a nazywoł sie Bojtelok. Bojteloki miyszkali kole Kopca ôd niypamiyntnych czasōw, a ludzie ich mieli w zocy, niy ino bez to, iże z wiynksza byli bogaci, ale tyż skuli tego, że nigdy niy mieli przigōd, ani niy robiyli nic niyôczekowanego: Szło pedzieć, co Bojtelok ôdpowiy na kożde pytanie i ani niy trza było tego pytanio stawiać. To je historyjo ô tym, jak Bojtelok mioł przigoda i robiōł i godoł rzeczy blank niyôczekowane. Możno straciōł reszpekt ôd sōmsiadōw, ale mioł siyła profitu, ôbejzdrzicie na kōniec, czy coś zyskoł.

Matka ôd tego prawie hobbita... Ale co to je hobbit? Hobbitōw chyba dzisiej trzeba ôpisać, bo coroz mynij ich i ôni bojōm sie Srogich Ludzi, jak to na nos godajōm. To sōm (abo byli) mali ludkowie, kole połowy naszego wzrostu, i myńsi jak brodaci Karłowie. Hobbicio niy majōm brōd. Mało abo nic niy ma w nich magije, ôkrōm tyj ôbyczajnyj, dziynnyj, co pōmogo im sie tracić cicho i wartko, jak srogi i gupi lud, taki jak ty abo jo, przichodzi szpotlawo i robi larmo jak elefanty, co je idzie słyszeć ze mile.

Czynsto majōm rube brzuchy. Ôblykajōm sie we jasne farby (nojwiyncyj w zielōne i żōłte) i niy noszōm strzewikōw, bo na jejich stopach rosnōm naturalne skōrzanne zole i rube, brōnzowe wosy, jak te na jejich gowach (ône sōm lokate), majōm duge, ôbrotne brōnzowe palce, dobrotliwe gymby, a śmiyjōm sie głymbokim, klarownym śmiychym (nojczyńścij po ôbiedzie, co go jedzōm dwa razy na dziyń, jak poradzōm). Teroz wiecie tela, że mogymy iś dalij. Tak jak żech godoł, matka ôd tego hobbita – znaczy ôd Bilba Bojteloka – to była szumno Beladōna Bierowa, jedna ze trzech pozoru godnych cer ôd Starego Biery, gowy hobbitōw, co miyszkali za Wodōm, rzyczkōm, co płynyła u stōp Kopca. Porzōnd sie padało (we inkszych familijach), iże downo tymu jedyn ze praôjcōw Bierōw musioł sie ôżynić ze jakōm rusałkōm. Toć, była to balakwastra, ale naprowda było w nich coś niy cołkym hobbitowego, a czas ôd czasu czōnkowie klanu Bierōw wandrowali i mieli przigody. Dyskretnie sie traciyli, a familijo to wyciszała, ale prowda była tako, iże Biery niy byli tak reszpektowani jak Bojteloki, chocioż na isto byli bogatsi. Niy żeby Beladōna Bierowa miała kejś jakeś przigody po wydaniu sie za Bungo Bojteloka. Bungo, fater ôd Bilba, zbudowoł dlō nij nojbarzij luksusowo hobbicio nora (i tyż we czyńści za jeji piniōndze), jako by szło znojś pod Kopcym, za Kopcym, abo za Wodōm, i ôni tam ôstali do kōńca swojich dni. Je możliwe, iże Bilbo, jeji jedyny syn, chocioż z wyglōndu i zachowanio bōł blank podany na swojigo fatra, erbnōł coś troszka radosnego ze strōny Bierōw, coś, co ino czekało na przileżytość pokozanio sie. Przileżytość niy prziszła, aż Bilbo Bojtelok niy bōł majoryntny: jak mu było kole piyńćdziesiōnt lot i miyszkoł we tyj piyknyj hobbicij norze, co ja zbudowoł jego ôjciec, a co ja żech wōm prawie ôpisoł, i podwiela niy ôsiod tak, że już miało go nic niy pōnknōńć”.

Profesor Pełczyński i Profesor Tolkien

Źródło zdjęcia: Polak Potrafi

 

W naszym fanzinie Simbelmynë (#2 [31] - tu do ściągnięcia w PDF) nasz przyjaciel, Szymon Pindur opisał bardzo ciekawą historię znajomości Profesora Zbigniewa Pełczyńskiego z Profesorem Tolkienem. Opublikowaliśmy tam też po polsku i angielsku osobiste wspomnienie prof. Pełczyńskiego na temat jego przyjaciela.

 

Jak pisze Szymon Pindur, Zbigniew Pełczyński jest emerytowanym profesorem uniwersytetu oksfordzkiego, gdzie od 1953 roku wykładał filozofię polityczną. Spod jego skrzydeł wyszło wielu wpływowych polityków i liderów społecznych. Jest on niezwykle barwną postacią, a przy tym osobą bardzo zasłużoną zarówno dla Polski, jak i dla Wielkiej Brytanii. Został odznaczony między innymi Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, a także Orderem Imperium Brytyjskiego (OBE). W czasie II wojny światowej walczył w szeregach AK. Jest weteranem Powstania Warszawskiego. Po wojnie wyemigrował do Wielkiej Brytanii, gdzie studiował na Uniwersytecie St Andrews w Szkocji, a później na uniwersytecie oksfordzkim, gdzie został wykładowcą. Oprócz pracy naukowej bardzo wiele zdziałał na polu życia publicznego, zakładając w Warszawie Fundację im. Stefana Batorego oraz Szkołę dla Młodych Liderów Społecznych i Politycznych. Jest też autorem programu Oxford Colleges Hospitality Scheme, który umożliwił wielu polskim naukowcom pobyt na uniwersytecie oksfordzkim.

 

Niesamowita historia jego życia opisana została w biografii: Zbigniew Pelczynski: A Life Remembered autorstwa Davida McAvoya, którą w czerwcu 2018 wydano w Polsce pod tytułem Zbigniew Pełczyński. Podarunek życia. Oto fragment książki (str. 97) na temat przyjaźni z Tolkienem:

Drugim przyjacielem Pełczyńskiego w Merton był dawny członek katedry Kolegium Pembroke, z którym chadzali na spacery po terenach uczelni. Ich przechadzki prowadziły do wejścia do Uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego, gdzie towarzysz za każdym razem się z nim żegnał. Pełczyński zawsze się temu dziwił. Dopiero przeczytawszy niesamowite opisy przyrody we Władcy Pierścieni, zrozumiał, dlaczego John R. R. Tolkien preferował kontemplację drzew w samotności.

Szymon Pindur pisał też w Simbelmynë: "Obecnie ponad dziewięćdziesiątletni Profesor Pełczyński, dla przyjaciół ZAP (od pierwszych liter imion i nazwiska: Zbigniew Andrzej Pełczyński), mieszka wraz ze swoim synem w starym domu w Barton-On-The-Heath w hrabstwie Oxfordshire, niedaleko Oksfordu. Mimo podeszłego wieku nadal pomaga na różne sposoby wielu młodym w rozpoczęciu kariery naukowej lub politycznej. Prowadzi też nieprzerwanie bogate życie intelektualne – pomagają mu w tym goszczący w jego niezwykłym domu asystenci. Jednym z takich asystentów Profesora miałem zaszczyt i przyjemność być przez okres jednego miesiąca. W tym czasie poznałem wiele niesamowitych faktów z jego życia i wysłuchałem wielu bardzo interesujących historii. Jedną z nich jest historia długiej znajomości Profesora Pełczyńskiego z J.R.R. Tolkienem. Byli obaj dobrymi znajomymi, członkami tych samych kolegiów (Pembroke i Merton). Profesor Tolkien bardzo lubił rozmawiać ze swoim polskim kolegą. Przebywając u ZAP-a udało mi się spisać jego wspomnienia związane z Profesorem Tolkienem, które załączam w niniejszym artykule po angielsku i po polsku".

Wspomnienie Profesora Pełczyńskiego, w którym możemy przeczytać o kolejach ich znajomości, o problemie, jaki J. R. R. Tolkien miał z przysłanymi mu z Polski Ludowej należnościami za wydane książki, o planach wysłania syna, Christophera Tolkiena za polskie złotówki na narty do Zakopanego, o Sośnie Tolkiena itd. możecie znaleźć w dostępnym za darmo numerze naszego magazynu. Tutaj jest link. 

Oto treść tego wspomnienia:

MOJE WSPOMNIENIA O J. R. R. TOLKIENIE
Zbigniew Pełczyński, Profesor Pembroke College, Oksford

Moja znajomość z Profesorem Tolkienem rozpoczęła się około trymestru Michaelmas 1955 roku. Było to bodajże na obiedzie w Merton College, gdzie właśnie w tamtym czasie zacząłem wykładać filozofię polityczną, łącząc to z pracą w Balliol College. Poznaliśmy się, siedząc obok siebie podczas obiadu bądź przedstawiliśmy się sobie nawzajem później w pokoju profesorskim w czasie podwieczorku. 

Bardzo się cieszyłem z tego spotkania, ponieważ już wcześniej przeczytałem Hobbita, najpierw sam, a potem czytałem go trójce moich, wówczas bardzo małych, dzieci, którym się bardzo spodobał. Tolkien okazał się żywo zainteresowany moimi polskimi korzeniami i kiedy poznaliśmy się bliżej, były one częstym tematem naszych wspólnych rozmów.

W październiku 1957 roku zostałem wykładowcą w Kolegium Pembroke, dzieląc to stanowisko z pracą w Kolegium Merton. Zaczęliśmy wtedy spotykać się regularnie przy wspólnych posiłkach. Najczęściej były to lunche w Kolegium Merton, po których Tolkien wracał jednak zaraz jak najszybciej do domu, by dotrzymać towarzystwa swojej chorej żonie, Edith. Zmieniło się to diametralnie po jej śmierci, wraz z jego odejściem na emeryturę. Merton zaoferowało mu małe mieszkanie bardzo blisko kolegium, na Merton Street, ze specjalnym wejściem od strony ogrodu Merton College, do którego Tolkien miał własny klucz. Stał się wówczas o wiele bardziej towarzyski i wszystkie swoje posiłki jadł w kolegium. Od tamtego czasu zaczęliśmy się tam bardzo często spotykać.

Z początku, o dziwo, nie miałem pojęcia o jego silnych więzach z Kolegium Pembroke przed przejściem do Merton, dopóki on sam o tym nie wspomniał. Objął tam stanowisko profesora języka staroangielskiego na katedrze „Rawlinson and Bosworth” w październiku 1925 roku. Była to jego baza naukowa aż do 1945 roku, kiedy to przeszedł do Merton, by objąć tam stanowisko profesora języka angielskiego.

Później spotykaliśmy się również od czasu do czasu w Pembroke, zwłaszcza przy okazji uroczystych obiadów kolegialnych, na które zapraszano go jako byłego wykładowcę tegoż kolegium.

Musiało minąć wiele czasu, zanim zdołałem zebrać się na odwagę, by zapytać go, dlaczego po dwudziestu latach zmienił kolegium. Uśmiechnął się tylko i powiedział, że były dwie przyczyny: akademicka i osobista. Po pierwsze, zmęczyło go zanadto wykładanie i uczenie studentów staroangielskiego i bardzo chciał poszerzyć zakres swojego nauczania. Po drugie, dość tajemniczo i z uśmiechem dodał: „Prawdę mówiąc, doszczętnie zmęczyłem się byciem wykładowcą w Pembroke.

Było to bardzo małe, skostniałe i dość przeciętne stanowisko – całkowite przeciwieństwo Merton”.

Tolkien zadawał się najbardziej nie lubić tam H. L. Drake’a – starszego tutora oraz L.E. Salta – kwestora. Obaj byli starymi kawalerami mieszkającymi w kolegium. Ówczesny szef kolegium, wielebny Frederick Holmes Dudden (pełniący to stanowisko w latach 1918–1955), był niegdyś uznanym teologiem, ale w czasach Tolkiena najwyraźniej zaczął tracić swoją pozycję zarówno w teologii, jak i w samym kolegium.

Podczas naszych rozmów w Merton nie poruszaliśmy filologicznych i literackich tematów związanych z pracą naukową Tolkiena. Nie mówił też zbyt wiele o szczegółach swojego życia. Był natomiast bardzo zainteresowany Polską i moimi doświadczeniami wojennymi z czasów niemieckiej okupacji. Ale najbardziej chyba interesowała go sytuacja Kościoła katolickiego w Polsce, bardzo cierpiącego w czasach komunizmu, mimo zyskania względnej autonomii pod władzą Władysława Gomułki, nowego sekretarza PZPR. Gomułka został wybrany w październiku 1956 roku, wbrew sowieckim przywódcom, którzy wielokrotnie go atakowali za jego „odchyły narodowe”. Tolkien, o dziwo, znów sam nic nie wspomniał o tym, że był katolikiem, a ja dowiedziałem się tego dopiero po przeczytaniu jego biografii. Czytając jego książki – zawsze z wielkim zainteresowaniem – próbowałem odnaleźć ślady jego katolicyzmu czy też inspiracje religijne w jego dziełach, ale muszę przyznać, że bez powodzenia.

Wiosną i latem nasze rozmowy odbywały się przeważnie podczas poobiednich spacerów po pięknym i przestronnym ogrodzie Kolegium Merton. Stopniowo stały się dość częste, podobnie jak to, że siedzieliśmy obok siebie na lunchu w kolegium. Muszę przyznać, że było to dla mnie duże wyróżnienie, iż tak sławna osobistość zdawała się lubić moje towarzystwo.

Nasze spacery zawsze kończyły się przy tylnej bramie ogrodu wiodącej na Rose Lane. Stamtąd można było wejść bocznym wejściem do uniwersyteckiego Ogrodu Botanicznego, gdzie Tolkien wolał chodzić sam. Mówił mi, że bardzo lubi kontemplować w samotności przyrodę, szczególnie sękatą sosnę, którą tak kochał oglądać. Dopiero lata później, czytając od nowa powieści Tolkiena, dostrzegłem niesamowitą rolę, jaką odgrywały w nich drzewa. Po jego śmierci, w 1973 roku, zawsze kiedy odwiedzałem Ogród Botaniczny, oddawałem hołd tak zwanej „Sośnie Tolkiena”.

Podczas jednego ze spacerów Tolkien powiedział mi – ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu – że trzy lub cztery jego książki zostały przetłumaczone na język polski i że dostał od polskiego wydawcy bardzo duże honorarium w złotówkach, które można było wymienić na funty po absurdalnie wysokim kursie. Zapytał mnie, czy mogę mu zasugerować jakiś interesujący sposób wydania tych pieniędzy w Polsce. Jedyną rzeczą, która mi przyszła do głowy, był wyjazd na narty w Tatry.

Zapytałem go, czy któryś z jego wnuków jest wystarczająco dorosły i zainteresowany jazdą na nartach, by tam pojechać, ale Tolkien odpowiedział przecząco.

Zastanawiam się, czy Tolkien kiedykolwiek słyszał o tym, że pomimo popularności jego książek, zostały one uznane w Polsce za „podejrzane ideologicznie” i „wrogie socjalizmowi”, a później wycofane z obiegu i niewydawane ponownie aż do upadku komunizmu w Polsce.

Podczas naszych spacerów zawsze odnosiłem wrażenie, że Tolkien ma do mnie bardzo dużą sympatię. Mogła ona być po prostu osobista albo też podyktowana moimi polskimi korzeniami, które go fascynowały. Pamiętam, że chociaż był przyjazny, to jednocześnie był raczej powściągliwy i rzadko ujawniał jakiekolwiek historie o sobie, o swoim życiu i swojej drodze na Oksford. Odkryłem to wszystko dopiero po przeczytaniu jego biografii.

Nasza przyjaźń, jeżeli mogę tak ją nazwać, zakończyła się w czerwcu 1973 roku, w okolicznościach, które pamiętam bardzo wyraźnie, aczkolwiek wspominam je ze smutkiem.

Spacerując jak zwykle po ogrodzie kolegium, wspomniał, że ma cały stos polskich wydań swoich książek i nie wie, co z nimi zrobić. „Może chciałbyś taki zestaw? – zapytał. – Są w moim mieszkaniu na Merton Street. Moglibyśmy pójść po nie razem teraz”. Niesłychanie nieszczęśliwie było to zaledwie parę minut przed drugą po południu, a ja byłem umówiony na tutorial ze studentem w Pembroke na tę właśnie godzinę. Przeprosiłem go, na co on odpowiedział: „Nic nie szkodzi, jestem pewien, że będzie inna okazja”. Pożegnał się ze mną i kontynuował swój spacer na Rose Lane i dalej do Ogrodu Botanicznego. W następnym tygodniu pojechał na wakacje i zmarł podczas nich we wrześniu. Nigdy więcej go już nie spotkałem. Napisałem do jego syna, Christophera Tolkiena, który był wykonawcą jego ostatniej woli, i zapytałem, czy mógłbym dostać podarowane mi książki. W odpowiedzi otrzymałem wiadomość: „Książki czekają na Ciebie, ale niestety bez dedykacji”. W stosownym czasie odebrałem je od niego w jego gabinecie w New College.

Te właśnie książki otrzymał w darze od Profesora Pełczyńskiego nasz przyjaciel, Szymon Pindur. Książki zawitały nawet na krótki czas w mojej hobbickiej norce (tutaj znajdziecie z tego relację).

Mój występ w Radiu Nowy Świat

Fot. Elżbieta Musialik

Jesienią ubiegłego roku mogłem pokazać, jak Tolkien łączy Polaków. W jednym miesiącu nagrywało ze mną materiał i Radio Nowy Świat, i Telewizja Trwam.

Jeżeli chcecie posłuchać mojego występu w programie legendarnego Wojciecha Manna, to zapraszam - kliknij ten link: 

Ryszard Derdziński i Wojciech Mann

Lyre for Galadhorn!

#GaladhornLyre

There are no accidents in Middle-earth. Do you remember that I had an idea to buy a Germanic harp, a copy of a lyre from Trossingen, with the help of Patronite.pl/Galadhorn. To sing Tolkien songs, Gothic and Old Prussian songs for you... 

Here you can listen to exactly this lyre:

And it turned out that such an instrument is to be sold into good hands by our master of early music, my good friend, Agnieszka Budzinska-Bennett (Ensamble Peregrina)! Here is the lyre waiting for me. I already pre-ordered it. This is a work of Martin Uhlig (Leipzig 2011). Agnieszka adds a special hard case to it. If you want to help me buy it, please give me a modest donation on one of my funds (the cost of the instrument is 600,- euro).

http://Patronite.pl/Galadhorn  

http://PayPal.me/Galadhorn

Kalcksteinowie, zwierzchnicy Tolkienów - po polsku (1577)

W trakcie jednej z moich wizyt w Geheimes Staatsarchiv w Berlinie, w teczce z dokumentami związanymi z rodem szlacheckim von Kalcksteinów, panów na Wogau (patrz tutaj i tutaj), znalazłem taki oto list w sprawie zaślubin, do których nie doszło, który napisany jest XVI-wieczną polszczyzną z Prus w 1577 roku. Podaję go tu w całości, a może ktoś z Was spróbuje go przepisać i zrozumieć? Chętnie opublikuję wynik takiej lektury (oddając hołd badaczowi). Zdjęcie można powiększyć, ściągnąć na dysk itd.

Z teczki XX. HA Adelsarchiv Kalckstein (528 Bd. 1):

Zapraszam do pracy! Transkrypcję można podać w komentarzu lub mailem na galadhorn(at)gmail(dot)com

Następni Tolkienowie na Wogau (XV-XVI w.)

Mapa z książki Guddata ukazuje wolne dobra pruskie w Wogau
jako przekształcone w dobra szlacheckie (pruskie dobra - błękit, szlacheckie - żółć)

Kilka dni temu pisałem o primus gentis pruskiego rodu Tolkienów na wolnych łanach w Wogau (dziś kilka kilometrów na północ od Bagrationowska w Okręgu Kaliningradzkim, dawniej Iławki Pruskiej). Polecam, żeby spojrzeć jeszcze raz na Tulkina na Wogau (patrz tutaj). A teraz możemy badać sprawę dalej...

Wogau od XV do XX w. było główną siedzibą rodu von Kalckstein
Ale pierwszymi gospodarzami na Wogau byli Prusowie Tolkienowie

Na kolejnych stronach [k. 65r (37r)] naszego pokarmińskiego zbioru przywilejów mamy następne pokolenie wolnych Prusów na dobrach Wogau. Transkrypcję wykonał dla mnie dr Seweryn Szczepański z Iławy:

Dymteikin zcu Waygow

Wir bruder Winrych von Kniprode Homeister der Bruder des ord[e]ns mit rate un[d] willen uns mechegebite vorleyn un[d] gebyn Dymteikin und sine rechten erbin und nochkomelinge sechs huben uf denn velde zcu Waygow gelegin byne de greniczin als sy ynn bewiset sint vo[n] zcedin von all[erey] arbeit fry, erblich und ewicklich zcu besiczczin mit acker, wesin und als dass dor zcu gehort, do we sullin sy dyne mit pferdin & noch des landes gewoheit zcu allin buerlichen vorke und in vo sunderlichen gnaden das drisig mark wergelt sin sal zcu ewigen gedachnisse desin dinge hange w[ir] unser ingesegil an desin brif Gegeben in unsire thusin Jarin XIIjc Lvij ann donnerstage noch pfyngste, Geczugin sint unsere liben Brudern Wolferen von Belldirsheim Grosskompthur, Bruder Rudiger von Elner marschalk, und andere erbar l[e]ute vil

Nadanie dla Dymteikina i jego prawowitych potomków 6 łanów na polu Wegow wewnątrz jego granic, wolnych od obciążeń chłopskich, w dziedziczne i wieczne posiadanie w zamian za służbę wojskową konną, ponadto Dymteikin i jego potomkowie otrzymali potwierdzenie Wergeldu w wysokości 30 grzywien. Dokument wystawiono 1372 roku w czwartek przed Zesłaniem Ducha Świętego = 16 maja 1372 r. Świadkowie wymienieni w dok.

Z kolejnych pokoleń wolnych gospodarzy na łanach w Wogau mamy w 1425 małego wolnego pruskiego, który nazywał się Mickel zu Waygaw. I u wspomnianego wyżej Dymteikina, i u Mickela musiało funkcjonować już nazwisko czy przydomek Tulkin/Tolkin, skoro w latach 80. XVI w. wolny gospodarz na Wogau, rugowany przez von Kalcksteina nazywał się Valtin Tolckin (patrz tutaj).

 

OF 164, k. 41v

 

Ten Mickel albo jego potomek występuje na tych samych łanach w potwierdzeniu przywileju z 1441 [Źródło: Rep. 100A, Nr. 245 (Fotokopia) (Uralte Hantveste sampt den newen des Gebiets Brandenburgk; (Handfestenbuch der Komturei Brandenburg, HBKB) (= oryg.: Landesbibliothek Hannover (LBH), Ms XIX 1083) http://digitale-sammlungen.gwlb.de/resolve?id=00066564].

Na karcie 176r (205r) [412 w PDF] mamy tam lokalnego komornika (ten urząd często sprawowali lojalni wobec krzyżaków Prusowie), który nazywał się Niclas Petterkaw. Oto treść dokumentu przechowywanego przez von Kalcksteinów, którzy przejęli Wogau w 1468:

Kalgkstein

Wir bruder Johan von Behenhause[n] kompthur czu Brandenburgk bekenne[n] jn Crafft dißen legennertig briffs das wir mit rathe wissen vnd gutte wille vnser bruder haben angeschen die getrawen dinste der Niclas Petterkaw vnser kemerrer vnserm orden vnd vnser getreulich lang gethaf hor vnnd jn zukonfftig[er] zeitte noch thun wier vnd des willen vorlehen vnd geben wir im allen seine[n] rechte erbe[n] vnd nachkome[n] acht hube[n] an acker, wisen, weiden welden, pruchern zu Wagaw geleg[en] binne[n] gewisen grenczen also sie jine von vnsern brudern sindt beweist frey von zinsen vnnd allerlei gebewerliche arbeit erblich vnd ewiglich czu besicze[n] b… von soll ehr vnd seine rechte[n] erben vnd nachkom[lingen] vnd thun eite redlichen dinst mit pferde vnnd harnisch nach gewonheit dess landes zur allen herfarthe[n] vnnd landeswonenn [albo hersher(lides) vnnd landwere] vnnd geschreien. Newe hewser zu bawe[n], alde zv brechen, ader zu bessern wenne wie dick vnd wohin sie geheisthe werde[n] vor vnd ader vnsern brudern czu ewiger beweistung haben wir vnsers ampts jnsegel an disen briff lassen hengen der geben jst jn vnsern haws Creuczeborgk am tag Fabiani vnd Sebastiani jn den jare nach Chr[istus] geburth thausent vierhundert eyn vnd vierzigsth[en] [= 1441, 20 stycznia] Jahr gezeuge sindt vnser liebe[n] bruder jn Got Bruder Vlrich von Thutelsheim [= Ulrich von Dudelsheim, hauskomtur pokarmiński w latach 1440-1442] vnser hawss Compthr, Bruder Casper Beche pfleger zu Leczen, Bernhart von Nickershawser vnser Compan her Nicklas vnser Capplan vnd ander erber leuthe.

Komornik (w Knauten? - w tym to komornictwie leżało Wogau), Niclas Petterkaw to być może ta sama osoba, co Niclos von Petirkow z Ordensbriefarchiv nr 29053:

A jeżeli tak, to ród wolnych Prusów na Wogau (czyli i sam protoplasta Tulkin) wywodzi się być może z Warmii. Bo według komentarza do OBA, Petirkow to Pettelkau k. Tiedmannsdorf, czyli dziś Pierzchały koło Braniewa, nad samą Pasłęką. To tuż obok Tolksdorfu założonego przez Tolkina, tłumacza biskupa warmińskiego, od którego pochodzi ród Tolk von Markelingerode. Czyżby więc rycerscy Tolk von Markelingerode i nasi wolni Prusowie Tolkinowie na Wogau mieli wspólnego przodka? Jest zawsze niezła zabawa, gdy badamy źródła sprzed XVI w., w których w danym rodzie występuje wiele wariantów przydomków i mnóstwo nazwisk od nazw posiadłości. [patrz przypis]

Z kolejnych zebranych przeze mnie dokumentów wynika, że po przejęciu dóbr przez Kalcksteinów w 1468, Tolkienowie pełnili na nich już tylko rolę zarządców, niem pauren. Zobaczmy, jak to było po kolei. Oto fragment tworzonej przeze mnie monografii na temat genealogii Tolkienów:

Według Guddata (Die Entstehung und Entwicklung der privaten Grundherrschaften in Denämtern Brandenburg und Balga) około 1426 zarówno Wogau (prus. *Waigaws), jak i Boggentin były wolnymi dobrami pruskimi (tak jak opisane wyżej Tollkeim). Wkrótce wszystkie te dobra znalazły się w rękach szlachty. Po 1466, czyli po zakończeniu wojny trzynastoletniej prywatni właściciele oprócz radeł czynszowych prawa pruskiego (Zinshaken) i łanów czynszowych prawa chełmińskiego lub magdeburskiego (Zinshufen) otrzymywali też od Zakonu karczmy i młyny z powiązanymi gruntami i ziemią uprawną, a także dobra sołtysie (Schulzengüter) i pruskie wolne dobra (prußische Freiengüter). O ile takie dobra były po wojnie spustoszone, nowi właściciele mogli je dowolnie zagospodarować. Przykładem takich dóbr jest Wogau, które po 1468 Kalcksteinowie objęli w posiadanie, mając tam na wolnych pruskich radłach małych wolnych z rodu Tulkina, którzy jako pruscy zarządcy (zwani czasem pauren) sprawowali w imieniu Kalcksteinów kontrolę nad tamtejszymi pruskimi chłopami, tzw. Hakenzinsbauern (w 1543 znajdujemy trzech takich chłopów w tym majątku).

Kirsten Kalckstein posiadł Wogau i Pieskeim w 1468 roku. W Wogau znajdowały się dawne wolne pruskie dobra (XLII/19). Warto spojrzeć na mapę na początku tego artykułu.

__________________________

Przypis:

Pierwszym Tolkienem w rodzie rycerskim Tolk von Markelingerode był Heinrich Tolkin, który występuje w dokumentach z lat 1292-1328, żył w latach ?1260-?1328.

Heinrich Tolkin to tłumacz-negocjator (niem. Tolke, łac. interpres) w kancelarii biskupa warmińskiego Henryka Fleminga (1230-1300), który występuje w dokumentach jako Heinrich (łac. Heinricus), syn Bernharda, a także jako Heinrich Lutmodus (1292) oraz Heinrich Tolkin (1306). Urodził się w drugiej połowie trzynastego wieku (ok. 1260?) jako syn Bernharda i w młodym wieku związał się z kręgiem doradców biskupa warmińskiego, Henryka Fleminga. Po raz pierwszy spotykamy go w nadaniu lauksu Troben (lauks to określenie jednostki osadniczej z doby plemiennej pruskiej; łac. campus, pol. pole, niem. feld) nad rzeką Łyną dwóm Prusom, Kurnotorowi i Santapowi w 1292 (Codex Diplomaticus Warmiensis czyli CDW I, nr 89). Opisano go tam jako „Heinricus Lutmodus interpres noster” (‘Henryk Lutmod, nasz negocjator’). W dokumencie z 10 listopada 1300 r. (CDW I, nr 109) możemy prześledzić lokację pierwszej wsi chełmińskiej na Warmii, na 60 łanach, [A] Tolksdorfu (dziś Tolkowiec k. Braniewa). Jej zasadźcą na nowym prawie jest nasz Henryk opisany w dokumencie jako „Henricus filius Bernhardi” (‘Henryk, syn Bernharda’) – wcześniej na tym miejscu musiała istnieć wieś zasadzona na prawie magdeburskim przez jego ojca, Bernharda (patrz [I.1]), stąd „Bernhardisdorf”. W dokumencie z 9 stycznia 1301 (CDW I, nr 111) opisano pobliski majątek Demity (Demyta) jako leżący przy „granicas vel metas Hinrici interpretis” ('w granicach [dóbr] Henryka tłumacza'). Z dokumentu wydanego we Fromborku 5 maja 1304 (CDW I, nr 127) dowiadujemy się, że wieś Henryka nosiła pierwotnie imię jego ojca, a sam Henryk był jej sołtysem: „Henricus interpres in Bernhardisdorf sculteus” ('Henryk tłumacz, sołtys w Bernhardisdorf'). Ciekawy jest dokument z 4 czerwca 1306 (CDW I, nr 137), gdzie zapisano ziemię w jakimś Flemyngs w dystrykcie lidzbarskim pewnemu Polakowi (Polonus) Mikołajowi. Jest tam ciekawy dopisek: „P. Heinrici Tolkin”. Może się odnosić do naszego Henryka tłumacza (P. to patrząc na inne dokumenty prawdopodobnie skrót od privilegium, ‘przywilej’). Wcześniejszą formę nazwy wsi Tolksdorf czyli Bernhardisdorf znajdujemy w dokumencie kancelarii biskupa warmińskiego z 15 października 1317 (CDW I, nr 182). Występuje tam jako świadek niejaki Wilhelmus de Bernhardisdorf ('Wilhelm z Bernhardisdorfu'), czyżby inny syn Bernharda? Po raz ostatni Henryk Tolkin, tłumacz biskupi występuje w dokumencie z 14 października 1328 wydanym w Braniewie w czasach kolejnego biskupa Warmii, Jordana (CDW I, nr 240). Występuje tam jako „Heinricus de Tolcksdorf unus de senioribus euisdem domini Heinrici interpres vir utique fidelis et verax vocatus” ('Henryk z Tolksdorfu, jeden z najstarszych wspomnianego pana [biskupa] Henryka, tłumacz, mąż i prawy powołany'). Prawdopodobnie Henryk Tolkin zmarł wkrótce potem.

Imię (przydomek?) Lutmodus jest traktowane przez Trautmanna i Lewego (Reinhold Trautmann, Die altpreußischen Personennamen, str. 53, Ernst Lewy, Altpreußischen Personennamen, str. 52) jako imię pogańskie, bałtyjskie, pruskie, kojarzone z litewskim lutis ‘burza, niepogoda’ i polskim luty ‘srogi’ .Istnieje też pruskie słowo ludis ‘gospodarz’, ale nie można zapominać o średniowysokoniemieckim imieniu Liutmuot, ‘sławny z odwagi’, gdzie średniowysokoniem. liut to ‘głośny, sławny’). Opowiadam się za następującą możliwością: ojciec Heinricha, Bernhard (patrz [I.1]) zasłużył być może w czasie II powstania pruskiego podczas oblężenia Bartenstein (Bartoszyc) na przydomek Liutomuot, ‘sławny z odwagi’. Przydomek ten odziedziczył Heinrich. A później jego drugi przydomek Tolk, ‘tłumacz-negocjator’ skojarzono ze średniowysokoniem. przymiotnikiem *tol-küene ‘szaleńczo odważny’ - stąd przydomek Tolkin. Profesor J. R. R. Tolkien tak właśnie wyjaśniał etymologię swojego nazwiska (od niem. tollkühn < *tol-küene).
 

Może już wtedy komuś przyszło na myśl, że Tolkin, w rzeczywistości pruskie określenie Tulkīn ‘potomek Tolka (tłumacza) to tollkühn ‘szaleńczo odważny, brawurowy’ i obmyślił inny odpowiednik – niem. lūtmod ‘głośny-śmiały’?

Ślad J.R.R. Tolkiena w Londynie

Podczas wędrówek po stolicy Zjednoczonego Królestwa natknąć się można nie niespodziewany ślad po J.R.R. Tolkienie. To mało znany fakt, ale Profesor został poproszony o konsultację naukową podczas ozdabiania inskrypcjami londyńskiej siedziby The Corporation of Church (patrz zdjęcie po prawej), czyli gremialnego ciała anglikańskiej wspólnoty kościelnej, którego głową jest arcybiskup Canterbury. Budynek ufundowano w czasach wiktoriańskich, ale ostatecznie powstał dopiero w latach 30. XX w. O jego dziejach i dniu dzisiejszym informuje strona internetowa Korporacji. Cóż Tolkienowskiego możemy tam znaleźć? Na froncie Dziedzińca Dziekańskiego (Dean's Yard) umieszczono wyrzeźbione herby prowincji i metropolii anglikańskich. Niedaleko herbu biskupa Yorku znajdziemy podobiznę słynnego Rogu Ulphusa, niezwykłej pamiątki z czasów duńskiej dominacji w okresie anglosaksońskim. Wykonany z kości słoniowej i złota Róg Ulphusa przechowywany jest w skarbcu katedry w Yorku (po lewej na zdjęciu z 1908 r.). 

 

Róg ten był darem dla Kościoła, złożonym przez duńskiego króla Northumbrii. Zdarzeniu temu towarzyszyło też nadanie ziemi, na której wybudowano najstarszy kościół - poprzednika dzisiejszej katedry. Imię króla Ulphusa zapisano runami na dokumencie anglo-duńskim z XI w. (patrz pierwsza inskrypcja po prawej). Ponieważ archikatedra w Canterbury nie posiada pamiątki podobnej do Rogu Ulphusa, która upamiętniłaby nadanie przez króla Æthelberta ziemi, na której stoi dzisiejszy kościół, przy herbie arcybiskupa Canterbury w tym samym portyku wyrzeźbiono w latach 30. inskrypcję literami typowymi dla czasów anglosaksońskich (patrz druga inskrypcja po prawej). Obie inskrypcje zaprojektował profesor J.R.R. Tolkien. 

 

Źródło: Niezapominka (na podstawie informacji od Hyalmy)

Jeszcze o rycerzach Tolk von Markelingerode

Handfestensammlung der Komturei Brandenburg, k. 57r (86r)

Jak pamiętacie, pierwotnie łączyłem przodków J. R. R. Tolkiena z rodem rycerskim we władztwie zakonnym, który nazywał się Tolk von Markelingerode (ale też von Merklichenrad, a nawet Merklichen Rad), a Tolk miał też warianty Tolkyn (Tolkien) oraz Tolkynen. Dzięki wizytom w berlińskim Geheimes Staatsarchiv PK wszystko się odmieniło i dziś już ponad wszelką wątpliwość wiem, że nasi Tolkienowie pochodzą od natangijskich "małych wolnych" (kleine freie) znad rzeczki Pasmar (Wogau >  Globuhnen > Kreuzburg > Gdańsk > Anglia). Jeżeli mieli związek z rycerzami, to byli ich wasalami (do XVI w. Tolkienowie podlegali rodowi von Kalckstein z Wogau). Ale na chwilę wróćmy do rycerzy Tolk von Markelingerode. Dzięki pomocy historyków władztwa zakonnego, Krystyny Jarosławskiej i dr. Seweryna Szczepańskiego dostałem już w zasadzie do wszystkich zbiorów dawnych dokumentów, które dotyczą komturii pokarmińskiej (Komturei Brandenburg), gdzie mieszkali natangijscy przodkowie Profesora Tolkiena, Największą niespodzianką był dla mnie zbiór pt. Handfestensammlung der Komturei Brandenburg (tu jest on zdigitalizowany). Ma on ciekawe dzieje, bo po wojnie zamiast trafić do archiwum pruskiego w Berlinie, dotarł do innego archiwum - w Hannowerze. Dlaczego? Zmyliła nazwa komturii pokaramińskiej, bo Pokarmin po niemiecku nazywa się Brandenburg - jak inny sławny Brandenburg na Połabiu. Badacze dziejów władztwa krzyżackiego przez całe dziesięciolecia byli pozbawieni tego cennego źródła, które opisuje stosunki własnościowe na terenie komturii pokarmińskiej od 1283 do 1400. Na przykład dokumenty z Handfestensammlung der Komturei Brandenburg nie dostały się do ważnego dla historyków zbioru Preußisches Urkundenbuch. To jest straszny błąd i strata!

Dziwiłem się, że umykają mi Prusowie Tolkin albo Glabun, czyli założyciele rodów, które badam. A tymczasem czekali oni na mnie w Handfestensammlung der Komturei Brandenburg. Czekał też dokument, którym zajmowałem się najwcześniej, już w 2010, gdy szukałem powiązań między Tolkienami i rodem Tolk von Markelingerode. Znałem go tylko z opisu u wybitnego pruskiego historyka i archiwisty z Królewca, Georga Adalberta von Mülverstedta. Oto taki opis:

"W dokumencie z 2 lutego 1379 („1379 purificacionis Marie“, Regesta, I 405) znajdujemy bardzo ważną informację na temat nazwiska rodowego naszych Tolków-Tolkynów. Otóż komtur pokarmiński, Günter hrabia von Hohenstein przepisał w tym dokumencie trzem wolnym o imionach Clauko, Matthias i Berthold, wspomnianym wyżej synom rycerza Matthiasa Tolk von Merkelingerode (w dokumencie dosłownie „Matthias Tolck von Merchgelyngerode“), 93 włóki w lesie Milimedien („Milewegdien“) razem z prawem dużego i małego sądu oraz lenno kościelne, graniczące ze wsią rycerza Skomanda (który tu występuje zapewne jako świadek), koło Schmodehnen (dziś Smodajny), Schönau, Mechleden (dziś Melejdy) i Pasortlack (chodzi o majątek Tolków w Lindenau, dziś Lipicy i folwark Keulenburg)."

Omawiany tam majątek znajdował się na terenie, który dziś jest w granicach Polski, w Lipicy w woj. warmińsko-mazurskim. 

Ależ cudownie jest spojrzeć na dokument, którego szukało się 11 lat! Od którego wszystko się zaczęło.