wtorek, 21 stycznia 2020

Berend Jantzen.
Bliżej znalezienia grobu gdańskich Tolkienów?

Mamy tu cmentarz Zbawiciela na Zaroślaku (ok. 1838-1842).
Być może któryś z krzyży to nagrobek Christiana Tolkiena i jego żony Euphrosiny
Nazwisko Jantzen reprezentowało w Gdańsku kilka rodów. Jeden z nich to ród mieszczański, związany z kilkoma cechami, w tym z cechem kuśnierzy. Inny to ród menonicki z gminy flamandzkiej w Petershagen (na Zaroślaku). Pod kamieniem nagrobnym nr 37 mieszczanina Daniela Jantzena w kościele św. Katarzyny na Starym Mieście pochowano w 1795 ciało innego mieszczanina i mistrza kuśnierskiego, Michaela Tolkiena (1708-1795), stryja Londyńskich Braci (warto przypomnieć sobie szczegóły tego odkrycia! - tutaj). 


Tymczasem pani Krystyna Ejsmont zwróciła się do mnie dziś z zapytaniem o pomoc w identyfikacji tej (patrz zdjęcie) steli nagrobnej z tzw. Nowego Cmentarza Zbawiciela na terenie dzisiejszej szkoły przy ulicy Na Stoku. Chodzi o ten sam cmentarz, na którym pochowany jest ojciec i matka Londyńskich Braci, czyli artylerzysta Garnizonu Gdańskiego, Christian Tolkien i i jego żona Euphrosina. 

Zajrzałem do moich czarodziejskich materiałów gdańskich... I jest rewelacja, która łączy się  prawdopodobnie z... Tolkienami! Oto mamy stelę nagrobną z grobu oznaczonego jako B17, Neuer Kirchhof, gdzie leży:

Nr. 17 Stehende Stein ['stojący kamień' z herbem]

BEREND JANT[ZEN
VND SEINE ERBEN]

Ten Berend Jantzen zmarł 9 maja 1738 według ksiąg parafialnych menonitów gdańskich - tutaj; był mężem Barbke Prinsche. Jego wnukiem był młodszy Berend Jantzen, syn Johanna, który urodził się 5 września 1743, przyjął chrzest w 1765 i zmarł 6 maja 1798 w Aleksandrii (w Egipcie?). Był mężem Eliesabeth z domu Loewens, ojcem Jacoba, Johanna i dwojga innych dzieci. Według ksiąg menonitów gdańskich z gminy flamandzkiej mieszkał w Alt Schotland/Starych Szkotach i należał do gminy menonickiej w Stadtgebiet/Chmielnikach Oruńskich (dziś Oruńskie Przedmieście), był szyprem, a pływał do Amsterdamu, Londynu itd.; poszukam jeszcze więcej informacji na jego temat! Oto opis tego grobu z oryginalnej księgi parafialnej St Salvator (Zbawiciela):


Najciekawsze jest to, że ja już na blogu (14 maja 2018) pisałem o tym grobie jako kandydacie na miejsce pochówku Christiana i Euphrosiny Tolkienów! Pisałem wtedy, że jest to grób rodzin Ziegenhagen i Jantzen. Jantzenowie byli kuśnierzami w Gdańsku, zaś Florentina Elisabeth Ziegenhagen była chrzestną Renaty Eleonory Tolkien 10 lipca 1756 (to siostra Londyńskich Braci!), zaś Martin Jantzen był chrzestnym syna Renata Eleonory, Johanna Christiana (ur. 1782). A zatem i Janztenowie, i Ziegenhagenowie byli blisko rodziny migrantów z Królestwa Prus, Tolkienów! Jeżeli tu leżeli Tolkienowie, to ten Berend okazuje się prawdzimym "Berenem" (nawiązanie do grobu J. R. R. Tolkiena w Wolvercote w Oksfordzie).

Prawda może być jednak bardziej przyziemna (w dosłownym tego słowa znaczeniu) - małżeństwo Tolkienów zostało pochowane w zwykłym ziemnym grobie bez żadnej steli nagrobnej. Wskazuje na to zapis na temat ich pogrzebów (gdyby pochowano ich w grobie z płytą kamienną, oznaczono by to w księgach parafialnych). 

Petershagen w 1820 - za Radunią widać ogrodzenie cmentarza

Concerning Reuel (part 2)

See "Concerning Reuel (part 1)"

In his letter from 1969 J. R. R. Tolkien wrote (cf. Letters, no. 309 to Amy Ronald, 2 January 1969):
Of course there is always Reuel. This was (I believe) the surname of a friend of my grandfather. The family believed it to be French (which is formally possible); but if so it is an odd chance that it appears twice in the O[ld] T[estament] as an unexplained other name for Jethro Moses' father-in-law. All my children, and my children's children, and their children, have the name. 
As you remember from my previous posts, J. R. R. Tolkien's grandfather was born in Pentonville, London and his Evangelical chapel during his childhood was Pentonville Chapel (read more about the Tolkiens from Pentonville who were the Pentonville-Tolkiens like the Sackville-Bagginses here and here). His father George lived there (77 White Lion Street, Pentonville) up to circa 1822 and then he moved with his wife and his children to 4 High Street, Islington. But still their chapel was Pentonville Chapel. It is described in The Evangelical Register from 1838 (see here): 




The Pentonville Chapel was an Evangelical place of worship of the first Tolkiens from J. R. R. Tolkien's line. The Professor's great-great-grandfather, Johannes (John) Benjamin Tolkien (born in Danzig/Gdańsk in 1752) attended to the services there (he can be found on the lists of the members of that community) and this place was connected with early Calvinistic Methodist movement of Lady of Huntingdon Connexion (read about it here). This movement is mentioned above in the footnote.

As you can see, 
"the present [1838] Minister is the Rev. D. Ruell, M. A. (...)"
Rev. David Ruell is in my opinion this whose surname became the second name of Arthur Reuel Tolkien and of all his descendants! The Professor's grandfather gave surnames of his most favourite pastors to the children in his second family (read about it here). For instance the Professor's uncle, who paid for his education after Mabel's death, Lawrence George Hammond Tolkien (1873-1939) had his third name Hammond probably after Rev. John Hammond from the Congregational Union Chapel in Handsworth:
"In Handsworth is a large Independent Chapel, which is called the Union Chapel, and was erected in 1788, but was improved and enlarged in 1818 and 1850. The Rev John Hammond is its minister, and attached to it is a burial ground."
In my opinion it is more than probable that Reuel in the Tolkien family comes from the first pastor of George Tolkien and his son, John Benjamin Tolkien. Ruell in English is the same as Reuel; see here:


I have found many interesting information about Rev. Daniel Ruell. He lived in the years 1783-1846. He was born in Wales, in Llandewi, Ystradenny, in Co. Radnor, as a son of James Ruell. In London his address was Owen's Row, Islington near 145 St John Street where the Tolkiens produced their clocks and watches (see "Tolkien & Dancer, Toolmakers" (c. 1807), "George Tolkien, Ironmonger/Toolmaker" (1808–1810), "George Tolkien, Clock and Watchmaker" (1809–1811) - here). He studied at the Oxford University (St. Edmund Hall from 1807, B. A. 1811, M. A. 1814):


His last address was Gainford Place, White Conduit Fields, Islington. And he was buried in Pentonville Chapel. I am in the possession of his last will, where he wrote that his body shall be "interred in the vault under Pentonville Chapel in which place of worship I have laboured as Minister during the last thirty five years". His goods were inherited by his sister, a widow Mary Fairbairn (a Hobbit surname!). The same Rev. David Ruell of Pentonville subscribed a guinea towards a book called A Brief Account of the Rise, Progress and Present State of the Most Honorable and Loyal Society of Ancient Britons (a fundraiser) in 1825, along with a whole load of other London Welshmen. According to another book of 1848, Rev. David Ruell was Chaplain of the New Prison, Clerkenwell. The Rev. David Ruell, M.A. also appears in notices of marriages, officiating at St. James's, Clerkenwell.

On Google Books you will find many sermons and texts by him and on him. At the moment I am looking for the picture of Rev. Daniel Ruell, the pastor of the London Tolkiens.

piątek, 3 stycznia 2020

The Tolkiens, Congregationalism and Númenóreans

J. R. R. Tolkien in his letter from 1951 to Florence Tolkien (see here) wrote about his grandfather, John Benjamin Tolkien ("III"):
He was once a wealthy man, but not one of business and a rigidly religious Baptist and would not deal with music halls or theatres. He was a dear old and poor man in the nineties when I knew him.
From my previous research I know that the Tolkien family in Birmingham were Pedobaptists (they baptized children) from the Congregational chapels called Ebenezer Chapel (at Steelhouse Lane; it was a worship place of the Stowe family, J. B. Tolkien's third wife, Mary Jane Stowe was baptized there in 1833) and Union Chapel (five minutes walk from John Benjamin Tolkien's house in Handsworth). This denomination evolved from the Proto-Methodist Connexion of Lady Huntingdon to which John Benjamin Tolkien I (J. R. R. Tolkien's great-great-grandfather) belonged after he left Gdańsk (Danzig) and arrived in London in c. 1770. 

Some John Benjamin Tolkien's children with Mary Jane Stowe had second names being the same as the family names of the Congregational ministers (see here):

Grace Bindley Tolkien was named after Rev. R. Bindley from Birmingham
Frank Winslow Tolkien after Rev. Octavius Winslow from Leamington
Lawrence George Hammond Tolkien after Rev. John Hammond

The last uncle of J. R. R. Tolkien was very important for his education. Lawrance Tolkien (a resident secretary to the Colonial Mutual Life Assurance Society living in Moseley) was regularly paying for young Tolkien's school.

So the original Christian denomination of the paternal family of J. R. R. Tolkien's father, Arthur Reuel Tolkien is already known. Professor Tolkien called it "Baptist" but it was in fact a part of the 'Baptist' tradition which was connected with Congregational chapels in and near Birmingham.


It is interesting that the religion of Gondor and Arnor in Tolkien's The Lord of the Rings was more like Puritan and Congregationalist religion of J. R. R. Tolkien's ancestors than his Roman Catholicism. See the fragment from a letter of J. R. R. Tolkien do Rhona Beare about the resemblance of the Númenóreans to Egyptians, Puritans and Hebrews.
«The Númenóreans of Gondor were proud, peculiar, and archaic, and I think are best pictured in (say) Egyptian terms. In many ways they resembled 'Egyptians' – the love of, and power to construct, the gigantic and massive. And in their great interest in ancestry and in tombs. (But not of course in 'theology' : in which respect they were Hebraic and even more puritan – but this would take long to set out: to explain indeed why there is practically no overt 'religion', or rather religious acts or places or ceremonies among the 'good' or anti-Sauron peoples in The Lord of the Rings.)»

czwartek, 2 stycznia 2020

Help me to find the grave of J. B. Tolkien IV!


Uncle of J. R. R. Tolkien, John Benjamin Tolkien (1845-1883; I call him "John Benjamin Tolkien IV"): sports journalist, musician, sailor and freemason (Senior Warden in the Lodge of Perseverance in Halesowen), who passed on the tradition of the Tolkien coat-of-arms. He was a half-brother of Arthur Reuel Tolkien. He is buried in Camberwell, London (Camberwell Old Cemetery), in a private tomb (with wife and daughter), in an unconsecrated earth (because he was not a member of the Anglican Church). I have a plan but I don't have a photo of the grave. And there may be interesting information in the epitaph. Maybe even the coat-of-arms! How to get there? The grave is by ... Underhill Road, Camberwell, London. I can provide you with additional information. Maybe one of you in London could take a picture of this grave's epitaph? This John Benjamin Tolkien was last of these names in the family (next John was John Ronald Reuel Tolkien and then his son John Francis Reuel Tolkien, a Catholic priest, so the tradition has been broken...)

A fragment of the full page

Full page


Authority: London Borough of Southwark
Cemetery: Camberwell Old Cemetery
Grave reference: 5/8365



It is somewhere here!

poniedziałek, 30 grudnia 2019

Wolnomularski trop w dziejach Tolkienów (ciąg dalszy)

Charakterystyczna posadzka typowa dla każdej wolnomularskiej loży.
Ta grafika opisuje II masoński stopień w United Grand Lodge of England.
Zwróćmy uwagę na postać stojącą przez wejściem, dalej zaś idylliczny widok z górami.
Źródło: Emulation Ritual, str. 128 (Wydawnictwo Lewis Masonic)

To z pewnością przypadek, że znany rysunek Bag End jest dość podobny do grafiki masońskiej...
Idylliczny widok za drzwiami Bag End. Przed wejściem dwa bliźniacze drzewka, które przypadkiem
przypominają kolumny Boaz i Jakin z symbolice każdej loży. No i posadzka w szachownicę
(ale zakryta dywanem!)

Charakterystyczna posadzka, która przypomina podłogę loży masońskiej
na niepokojącym rysunku młodego Tolkiena z cyklu The Book of Ishness.
"Wickedness" to po polsku "Niegodziwość"
Albo Profesor o tym w ogóle nie wiedział, albo wiedział, że nie ma się czym chwalić. W każdym razie gdyby nie moje badania genealogiczne, nie wiedzielibyśmy zupełnie, że przodkowie J. R. R. Tolkiena działali w angielskiej masonerii, w United Grand Lodge of England. Trafiły do mnie tylko odpryski, kilka wzmianek. Ale ślady są solidne i nie ma tu z czym dyskutować. Mamy więc listy wolnomularzy, gdzie wyraźnie odnotowano lata przynależności do poszczególnych lóż następujących krewnych Profesora (listy te można zobaczyć tutaj). Są to: 
  • Henry Tolkien (1814-1885, brat dziadka Profesora), Lodge of Confidence, Londyn lata 1855-1860.
  • John Benjamin Tolkien (1807-1896, dziadek Profesora), przynależność niepewna, a loża w Birmingham nieznana, wzmianka w 1896 przed śmiercią. Johna Benjamina.
  • John Benjamin Tolkien (1845-1883, przyrodni brat ojca Profesora), Lodge of Perseverance, Halesowen lata 1871-1881
  • Frank Neville Tolkien (syn Henry'ego Alfreda Tolkiena, wnuk Septimusa Tolkiena, który był młodszym bratem dziadka Profesora). Jego inicjacja masońska to 26 lutego 1908. Był członkiem St Martin's Lodge w Castleton. Zrezygnował w listopadzie 1912 ale dołączył do innej loży, do Lodge of Coronation w Blackburn. Należał do tej loży do 1921.
Rysunek młodego Tolkiena
z cyklu Book of Ishness
Patrząc na karierę Arthura Reuela Tolkiena, ojca Profesora, podejrzewam, że i on mógł być wolnomularzem. Ciekawy jest tu wątek masoński związany z imieniem Reuel-Jetro i z Kenitami (patrz tutaj). 
Profesor J. R. R. Tolkien był pobożnym katolikiem, z wiekiem coraz bardziej pobożnym, coraz bardziej dbającym o zgodność (lub brak niezgodności) jego mitologii z wiarą katolicką (co mocno hamowało wydanie Silmarillionu). Możliwe, że młodsza siostra ojca Profesora, Grace Bindley Mountain, z domu Tolkien (1861-1947) przekazała młodemu Ronaldowi nie tylko legendy rodzinne, ale i wiedzę o poglądach i zajęciach krewnych. J. R. R. Tolkien skądś przecież dowiedział się o profesji i heraldyce jego stryja, wspomnianego wyżej masona, Johna Benjamina Tolkiena (1845-1883). W odkrytym przeze mnie liście z 1951 Profesor pisał (cały list za zgodą Tolkien Estate opublikowałem tutaj):
Tradycja, że najstarszy syn zawsze nosi imię Johann albo John [Jan], która wróciła też do mnie, ponieważ mój najstarszy stryj, John Tolkien, żeglarz, nie miał synów; u stryja istniała tradycja herbu rodzinnego. Mówiło się, że miał był on czy też miał być następujący – błękitna tarcza z dwoma złotymi szewronami i 5 złotymi gwiazdami, trzema nad i dwiema pod. W klejnocie półgryf. Nie opisuję tego herbu w technicznej terminologii heraldycznej, bo jest on niepewny (i przede wszystkim niemiecki). Klejnot wywodzę z odbicia pieczęci z sygnetu mojego ojca; motto miało brzmieć „Fest und Treu”. 
Najciekawsze jest to, że młody, blisko dwudziestoletni J. R. R. Tolkien narysował ten herb (ale z sześcioma gwiazdami) jako emblemat w jego Book of Ishness (gdzie znalazła się też grafika "Wickedness" - patrz wyżej). Herb ten wygląda tak (oryginał znajduje się w Bodleian Library):

Zastanawiając się nad symboliką tego herbu (nie znajdziemy go w żadnym niemieckim ani angielskim herbarzu) doszedłem do wniosku, że może on mieć coś wspólnego z wolnomularską działalnością stryja, który ten herb przekazał. Barwy błękitna i złota są typowe dla heraldyki wolnomularskiej, tak samo pentagramy (pięcioramienne gwiazdy), a całość bardzo przypomina szewrony i symbole na fartuszku masońskim w angielskich lożach (patrz na lewo). Słowa Fest und Treu występują w niemieckich hymnach masońskich (patrz niżej).

To wszystko to domysły. Żartując mogę powiedzieć, że czas napisać studium na temat tego, jak J. R. R. Tolkien w swojej twórczości próbował oswoić i zakryć hobbickim dywanem tę znaczącą posadzkę w szachownicę. Posadzka to dziedzictwo rodziny Tolkienów, ezoteryka i okultyzm masonerii. Matka Tolkiena uciekła przed tym wszystkim, przed tą Wickedness w ramiona Kościoła katolickiego, a jej syn spróbował (i udało mu się) "ochrzcić" w Kościele katolickim to, co się dało, a co się wiąże z posadzką w szachownicę. Wymieńmy choćby:
  • cały ezoteryczny, antropozoficzny "kompleks Atlantydy" - u Tolkiena Númenor, który jest powiązany z biblijnym motywem Noego;
  • dziedzictwo mityczne ludzkości zapisane w pogańskich religiach - u Tolkiena "Stara Nadzieja" dawnych religii, która była przeczuciem Wcielenia i Odkupienia (patrz Athrabeth Finrod ah Andreth);
  • hermetyczne spotkania, ezoteryczne zainteresowania masonów - u Tolkiena "ochrzczone" w tekstach pt. Notion Club Papers, chrześcijański charakter spotkań Inklingów;
  • dziedziczenie tajemnej tradycji w opowieści o Ælfwine-Éadwine, Elendilu-Amandilu; przekazywanie sobie w rodzinie Tolkienów imion John Benjamin oraz w katolickiej gałęzi tej rodziny imienia Reuel. Podkreślenie chrześcijańskiego znaczenia imienia Reuel w tej tradycji, w miejsce skojarzeń masońskich (w mitologii masońskiej Kenici są poprzednikami masonów, występuje w nich Reuel/Jetro, "syn wdowy" czyli Hiram to również Kenita).
Herb z pięcioma gwiazdami
Rys. Magdalena Słaba
Stryj John Benjamin Tolkien miał w swoim herbie pięć gwiazd, młody Tolkien wpisał w herb sześć gwiazd. Czy gwiazdy miały oznaczać kolejnych dziedziców tradycji rodziny Tolkienów, kolejnych Janów (Beniaminów)? Ks. John Tolkien przez przyjęty celibat zakończył tę tradycję...

Słowa Fest und Treu w masońskim hymnie w języku niemieckim.
Czy jest możliwe, że już gdańscy Tolkienowie byli masonami?
Przynależność do lóż często łączyła się w Anglii
z radykalnymi poglądami religijnymi

wtorek, 10 grudnia 2019

Ostatni dom "tych" Tolkienów w Gdańsku
Stare Domki nr 1 (825)


Gdańskich odkryć ciąg dalszy! Mamy nowy tolkienowski adres w Gdańsku! Wdowa po Christianie Tolkienie, antykwariuszu w chwili swojej śmierci (na zapalenie płuc) w 1827 mieszkała wraz z córką Euphrosiną (zm. 1830) przy ulicy Stare Domki (Spendhausische Neugasse) nr 825 (Servisnummer). Na planie Buhsego jest to nr 1. Ten dom, zapewne pierwotnie z podobnym szczytem jak dom, który widzimy po lewej stronie fotografii, stał prawdopodobnie na miejscu domu, którego fragment widzimy na zdjęciu obok po prawej (na zdjęciu widzimy zapewne dom, w którym zburzono szczyt i dobudowano dwie kondygnacje). Elisabeth Tolkien miała być może uroczystości pogrzebowe w kościele św. Katarzyny (tradycyjnym kościele gdańskich Tolkienów, bo patronowali mu częściowo kuśnierze), ale pochowano ją na cmentarzu Lazaretu, na cmentarzu ubogich.

Według dr Anny Krüger: "(...) osoba z parafii św. Katarzyny pochowana na cmentarzu Lazaretu najprawdopodobniej była po prostu uboga i stąd takie miejsce pochówku".

Jej mąż, dość znany gdański antykwariusz i kuzyn Londyńskich Braci Tolkienów, Christian Tolkien zmarł w 1821. Wdowa musiała zubożeć, bo Spendhausische Neugasse to ulica biedniejszych pracowników i wdów. Pochowano ją na cmentarzu Lazaretu, co też świadczy o niższej pozycji społecznej wdowy Tolkienowej.

Zapis na temat śmierci Elisabeth Tolkien z ksiąg parafialnych św. Katarzyny
Tolkienowa Wdowa mieszkała przy Spendhausische Neugasse nr 825
Tolkienowa Wdowa mieszkała przy Spendhausische Neugasse nr 825
U Buhsego jest to nr 1

poniedziałek, 9 grudnia 2019

Nieślubny Friedrich Benjamin Tolkien (ur. 1784)

Wygląda na to, że najstarsza córka artylerzysty Christiana Tolkiena, siostra Londyńskich Braci, w 1784 urodziła nieślubnego syna, Friedricha Benjamina (jego rodzicami chrzestnymi wg ksiąg parafialnych z Peterszawy zostali dziadkowie, Christian i Anna Euphrosina oraz ich zięć, Johann Carl Bergmann). Wiemy, że niedługo potem Anna Elisabeth wyszła za mąż za Johanna Stobbe i urodziła mu ok. 1787 syna Samuela. Anna zmarła przed 1788, być może w czasie porodu. W Gdańsku nie znalazłem żadnego śladu jej ślubu i jej pogrzebu. Musiała zatem z Johannem Stobbe wyjechać. Być może ratował jej dobre imię adoptując Friedricha Benjamina i biorąc już poza Gdańskiem za żonę pannę z dzieckiem.

Z ksiąg parafialnych Petershagen (1784) z zbiorach APGd