Vote "The Lord of the Rings"!

THE WORLD CUP OF BOOKS 2017

THE GRAND FINAL

What is the nation's favourite novel?
4 hours to vote. Go! #WCOBooks

— Waterstones (@Waterstones) September 28, 2017

Język przodków

Krzyżpork, miasteczko nad Pasmarem

Zdjęcie lotnicze z lat 30. XX w.

Krzyżpork (niem. Kreuzburg 'Zamek Krzyża') leżał w powiecie Iława Pruska (niem Preußisch Eylau) na krawędzi płaskowyżu, który ograniczały rzeki Pasmar, rzeka Keyster, która koło Krzyżporka wpada do rzeki Pasmar, miejscowość Stabławki (niem. Stablack), a na wschodzie niecka terenowa. Miasteczko miało bardzo dawne dzieje. Tutaj znajdował się gród staropruski Witige, podbity w 1240, a w 1253 zastąpiony budowlą obronną Zakonu Niemieckiego. Tutaj już w 1277 znajdowała się siedziba Komturstwa Natangijskiego. W 1315 Krzyżpork otrzymał prawo miejskie. Miasteczko zbudowane na planie prostokąta, opierało się o zamek i miało na początku pięćdziesiąt działek budowlanych. Jedna środkowa parcela pozostała wolna. Kościół zbudowano na obszarze umocnionym. Mury miejskie istniały jeszcze w końcu XVII wieku. Nie uchroniło to jednak miasteczka od katastrof. Zarazy i pożary dotykały niejednokrotnie miasteczko. W 1740 było w Krzyżporku 986 mieszkańców, w 1852 – 1967 mieszkańców, a w 1930 – 1853 mieszkańców.

Pierwszy Tolkien, którego spotykamy w Krzyżporku, to Michael Tolkien z końca XVI w. W 1614 kolejny Tolkien, Friedrich, odmawia złożenia hołdu nowemu władcy Prus. Następni Tolkienowie z Krzyżporka to kolejny Michael (ur. ok. 1620), jego synowie – w tym młynarz Christian Tolkien oraz jego syn, mistrz szewski, Christian. Stąd też wychodzą do Gdańska: czeladnik kuśnierski, Michael Tolkien (1708-1795) i jego starszy brat Christian (1707-1789), czeladnik szewski. Synowie Michaela pozostali w Gdańsku, a pierwsi synowie Christiana wyemigrowali do Londynu przez Amsterdam (stało się to w 1770 i potem).

Więcej o Krzyżporku przeczytacie u Hartknocha. Zapraszam do lektury: 

Caro den i innas lin! Jakie znaczenie ma u Tolkiena wola?

Pierwsza część tego cyklu to: Guren bêd enni. Czym jest u Tolkiena serce? 

Wola, wolna wola, a zaraz obok los czy przeznaczenie, które wydaje się wolną wolę ograniczać i do tego świat, który jest areną tego wielkiego spektaklu wyrażania się woli i jej ograniczania. Wola, los, świat... Trzy różne słowa, które jednak są ze sobą powiązane. Zobaczmy, że w świecie wykreowanym przez Profesora te trzy pojęcia związane są ze sobą nie tylko filozoficznie, ale też lingwistycznie. Ostatnie lata życia profesora to czas głębszej syntezy jego legendarium, próba pogodzenia ze sobą metafizyki i etyki dzieła z jego lingwistyką. 

«(...) Jeśli coś ma wolność w czynieniu dobra, ma też wolność w czynieniu zła. To wolna wola umożliwia mu zło. Dlaczego zatem Bóg dał nam wolną wolę? Bo wolna wola, choć umożliwia zło, to zarazem jedyna rzecz, która umożliwia miłość, radość czy dobro, które godne są tego miana. Świat automatów – istot działających jak maszyny – nie byłby chyba wart stworzenia (...).» Tak pisał w Chrześcijaństwie po prostu o wolnej woli znany Inkling, C. S. Lewis (wyd. Media Rodzina, str. 56-57). 

William Blake, ilustracja do Boskiej komedii Dantego

Wola to dyspozycja psychiczna człowieka do świadomego postępowania, do podejmowania decyzji. Przyjrzyjmy się samemu terminowi. W języku prasłowiańskim rekonstruujemy to słowo jako *vol'a 'wola, wolność'. W bliskich nam językach bałtyckich bardzo podobnie (na przykład litewskie valià 'wola'), ale bardzo podobnie też w innych językach indoeuropejskich: starowysokoniemieckie wala 'wybór', dziś Wahl, staroindyjskie váraḥ 'pragnienie, wybór' itd. Wszystkie te słowa wywodzimy od praindoeuropejskiego czasownika *wel- 'chcieć, pragnąć'. W języku angielskim mamy słowo will 'wola', które wywodzi się od staroangielskiego willa. Tutaj pokrewne germańskie terminy to starosaksońskie willio (z tego niderlandzkie wil), starowysokoniemieckie will(i)o (z tego niemieckie wille), staronordyckie vili, vilja-, gockie wilja. Germańskie formy można wywieść od hipotetycznego *wiljan-.

Widzieliście już praindoeuropejską próbę tłumaczenia Modlitwy Pańskiej? Tam jest wola:

Pater Ṇsere, jos kemeloisi essi,
Nōmṇ Twom sqenetoru.
Regnom Twom cemietōd.
Woliā Twā dhidhētoru,
ita kemelei jota pḷteuijāi.
Qāqodjūtenom bharsiom ṇserom edjēw dasdhi-nos
joqe dhaleglāms ṇserāms parke,
swāi skeletbhos pārkomos.
Enim mē noms peritloi enke prōd,
mō upelēd nosēie-nos.
Estōd.

W języku quenya Tolkien różnie opisywał wolę. W tekście z ok. 1960 jest to níra – w znaczeniu potencjału, możliwości, zdolności do wyrażania swojej woli. W tym wypadku aktem, działaniem woli jest nirmë (VT #39, 30). Rdzeniem wspólnoeldarińskim jest tu *nir- 'wola, zamiar, świadomy zamiar przemieszczenia się lub działania' (VT #41, 6).

Inne wyrażenie to czasownik indu- 'wyrażać wolę, działać celowo' (PE #22, 165) – mamy tu do czynienia z rdzeniem *in-i-d 'umysł, wewnętrzne myślenie' (VT #43, 16; od rdzenia *in- 'najskrytsze serce, myśl, umysł'?), choć w źródle z 1968 Tolkien pisze o *nid- 'nacisk, wymuszenie, pchnięcie' (VT #41, 17). Od tego samego rdzenia wywodzi się rzeczownik indo 'umysł w swojej zdolności do celowego działania, wola' (PE #22, 165). Tak samo w innym źródle, gdzie indo to 'postanowienie' lub 'wola', czyli stan umysłu, który prowadzi do działania (VT #41, 13). I najważniejsze słowo – indómë 'ustalony charakter'. W tłumaczeniu modlitwy Ojcze nasz na quenya Tolkien użył tego słowa jako 'wola Boga':

na care indómelya 'bądż wola Twoja' (VT #43, 12)

(zgodnie z notatkami etymologicznymi z 1957, o których mowa w VT #43, 16, zaprezentowanych w PE #17, 189) – tak też pewnie można powiedzieć o swojej własnej woli, np. indómenya 'moja wola'. Widzimy zatem, że terminy quenejskie wywodzą się z określenia świadomego zamiaru (*nir-) i wewnętrznego rozumowania (*in-i-d) związanego z najskrytszymi głębinami serca (*in-). O głębiach serca przeczytasz w innym moim tekście: "Guren bêd enni. Czym jest u Tolkiena serce?".

To samo zdanie – "bądź wola Twoja!" – w sindarinie to według Tolkiena:

caro den i innas lin 'bądź wola Twoja' (VT #44, 21)

Widzimy tu słowo innas 'wola', które można sprowadzić do formy *ind-as < *in(i)dassē w prajęzyku. I tu znów pojawia się rdzeń *nid- 'nacisk, wymuszenie, pchnięcie' (VT #41, 17). 

Wejdźmy głębiej w znaczenie ludzkiej i Bożej woli...

»Cóż dobrego przyszłoby z modlitwy do wszechpotężnego Ojca, aby przyszło jego królestwo i stała się jego wola na ziemi, jak jest na niebie, gdybyśmy nie byli łącznikami między nim a naturą? (...)

Ziemia, czyli natura... została podarowana przez Ojca wolnym ludzkim istotom jako pole rozwijania ich wolności. I tylko ta wolność może - i ma prawo - kierować do Ojca modlitwę zarówno we własnym imieniu, jak i w imieniu całej natury: przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja jako w niebie, tak i na ziemi (...).

Są bowiem różne modlitwy. Uczymy się Modlitwy Pańskiej krok za krokiem, zyskując stopniowo coraz większą świadomość tego, o co w niej naprawdę chodzi. (...) Aby prawdziwie wygłosić prośby Modlitwy Pańskiej, należy zrozumieć, że nasza wola jest naprawdę wolna tylko w zgodzie z wolą Boga i że Bóg działa na ziemi tylko przez naszą wolę, dobrowolnie zjednoczoną z Jego wolą. Cuda nie są dowodami wszechmocy boskiej, ale właśnie wszechmocy przymierza woli boskiej i woli ludzkiej. Dlatego kto głosi wszechmoc Boga jako taką, zasiewa przyszły ateizm. Czyni bowiem Boga odpowiedzialnym za wojny, obozy koncentracyjne i epidemie psychiczne i fizyczne, na które cierpiała i będzie cierpieć ludzkość. I wcześniej czy później dojdzie do wniosku, że Bóg nie istnieje, bo jego wszechwładza nie manifestuje się tam, gdzie bez żadnej wątpliwości powinna.«

Valentin Tomberg, Medytacje..., str. 642

Chodzi o to, żeby wola człowieka była z wolą Boga, z indóme Eruo, istotowo zjednoczona. Bo nasza wola to bardzo niebezpieczna władza. Władza, która konstytuuje nas jako istoty rozumne i wolne. I wpływa na świat – ten nasz, i ten przedstawiony w dziele Tolkiena.

Wola ma swoje ograniczenia. Według Tolkiena istniał w języku quenya ciekawy termin – ambarmenië 'droga świata'. O co chodzi? Mowa tu o ustalonych i nie mogących podlegać zmianie przez istoty rozumne warunkach, w których żyjemy (uwaga o wspólnoeldarińskim rdzeniu *mbar- z tekstu Tolkiena zatytułowanego przez Carla F. Hostettera "Fate and Free Will" (po styczniu 1968); patrz Tolkien Studies: Volume 6 (2009, str.183-188). Tolkien zwraca uwagę na to, że jego Elfowie widzą wolę, los i habitat zamieszkały przez istoty rozumne za pojęcia istotowo ze sobą związane i od siebie zależne.

Quenejskie i telerińskie określenie ambar i pokrewne sindarińskie amar 'świat; wielki habitat' (pochodzące od wspólnoeldarińskiego *mbar- 'zasiedlać, ustanowić') związane są ze słowami umbar 'przeznaczenie, los' (quenya) i amarth 't.s.' (sindarin) (pochodzące od *mbar'ta 'stała siedziba', 'porządek', 'los'). Los (przeznaczenie) w ujęciu Elfów to w istocie fizyczna bariera dla woli.

Dla Elfów (i uczących się od nich filozofii Ludzi) los i przeznaczenie to "kształt, warunki, a co za tym idzie fizyczna przeszłość i przyszłość tej ziemi" – to, co zostało wyznaczone i jest poza możliwościami zmiany przez istoty rozumne (nawet przez samych demiurgicznych "bogów" – Valarów). Przykład z Władcy Pierścieni? Według Tolkiena przeznaczeniem Bilba, jego "drogami świata" było znalezienie Pierścienia – a jednak oddanie go dobrowolnie było już wyrazem wolnej woli. To stworzyło nowe uwarunkowania – los Froda, którego przeznaczeniem stało się wyruszenie na misję, ale poza losem, a w ramach wolnej woli Froda znalazło się dobrowolne zniszczenie Pierścienia. Zniszczenie Pierścienia i upadek Saurona były częścią przeznaczenia (planu Eru Ilúvatara) – nawet gdyby Bilbo zawiódł, pojawiłyby się inne okoliczności, dzięki którym zamiary zła zostałyby zniweczone: tak przecież stało się z Frodem, który ostatecznie zawiódł: pojawiło się inne narzędzie zachowane w odwodzie przez Opatrzność – Gollum.

Los, czyli umbar to zdaniem Tolkiena pokrewne sieci "przypadków", zdarzeń o charakterze w większości fizycznym, które mogą być wykorzystane lub nie wykorzystane przez istotę myślącą, która dysponuje wolną wolą.

To są właśnie ambarmenië 'droga świata' i indómë 'wolna wola'. Wszystko w ramach jednego ambar – 'świata'.

A jak pisał C. S. Lewis: 

«Ostatecznie ludzie dzielą się tylko na dwie kategorie: tych, którzy mówią Bogu "bądź wola Twoja" i tych, do których Bóg powie na końcu 'bądź wola twoja"» (Podział ostateczny).

Przetłumaczymy to na język quenya? A może na praindoeuropejski...?

Homo Archetypus

"Człowiek jest archetypem historii ewolucji gatunków i centrum natury ożywionej"

Valentin Tomberg

Myślę, że chodzi tu o Wiekuistego Człowieka, który jest jednocześnie Bogiem, o Pierworodnego, o Jezusa Chrystusa.

Piękno i/a dobro

«Piękno to dobro, które się kocha; dobro to piękno, które ozdrawia i ożywia. 

Ale dobro, które straciło z oczu piękno, kostnieje z zasady i prawa, staje się czystym obowiązkiem; piękno, które oddziela się od dobra i straciło je z oczu, rozmięka w czystą radość pozbawioną obowiązków i odpowiedzialności. Zesztywnienie dobra w kodeks moralny i rozmycie go w czystą przyjemność jest skutkiem oddzielenia go od piękna, czy to w dziedzinie moralności, czy w religii, czy w sztuce. Taki jest początek prawnego moralizmu i czystego estetyzmu. Wówczas powstaje typ człowieka "sztywnego jak kij", który okres swojej świetności przeżywał podczas rozkwitu w Anglii purytanizmu, tej formy życia i religii bez radości i bez sztuk, podobnie typ "nudnego hugenota", w znacznej części Francji i Szwajcarii, a także typ brodatego "artysty", rozczochranego i nieobyczajnego, dziś obecny niemal wszędzie (...)» 

 (Anonim, 1966)

Pneumatofora – Maryja Niosąca Ducha Świętego

Znalezione na naszym kochanym Forumciu (wpis Filomitosa):

Z niekanonicznych ikon powstałych na zachodzie największe wrażenie robi na mnie przedstawienie Maryi Niosącej Ducha (Pneumatofora). Ikona powstała na początku lat 80-tych w pracowni braci trapistów w Tibhrinie (Algieria). Na załączonym pliku - kopia.

Nie wiem, czy miejsce to można wiązać z tragicznymi wydarzeniami z 1996 roku, kiedy to klasztor Najświętszej Maryi Panny z gór Atlasu w Tibhrinie został napadnięty i uprowadzo zeń siedmioro braci trapistów. Zostali zamordowani, odnaleziono tyko odcięte głowy zakonników. Sprawa męczeństwa mnichów do dziś jest nie wyjaśniona, opowiadania o tym francuski film "Ludzie Boga" z 2010 r.

Greetings from Germania Magna!

Miloslav Toman (born in 1932 in Prague) is a Czech scientist whose interpretation of Ptolemy's Magna Germania seems to me to be the most accurate. And because the matters of Germania were J.R.R. Tolkien's professional interest and he wrote about such "Germanic" themes like Wistlawudu, Mirkwood, Goths and Gothic language I think my "tolkien-crazy" blog is the right place to show you the map I have prepared following Toman's texts (plus Germanic place-names according to Prof. Babik). Explore Magna Germania and enjoy!

And let us read Toman. His important text can be found:

 

HERE

Carl Maria von Weber, Oberon i ulubiona muzyka Profesora...

Równolatek dzieci naszych Londyńskich Braci
Carl Maria von Weber

Napisał mi się kiedyś taki tekst (link) z odpowiednimi przykładami. Chodziło o związki Tolkiena z muzyką. Możemy tam przeczytać, że jednym z najulubieńszych kompozytorów Profesora był Carl Maria von Weber, twórca Oberona (o którym niżej). Był to kompozytor wczesnoromantyczny, żyjący w latach 1786-1826, katolik, działający między innymi na terenie Górnego i Dolnego Śląska (notka w Wikipedii), związany z Saksonią (czyżby profesor Tolkien widział w Weberze bratnią katolicko-saksońską duszę?). Kompozytor był też z pokolenia dzieci naszych "Londyńskich Braci" – Daniela Gottlieba i Johanna Benjamina Tolkienów z Gdańska! 

W roku 1968 w dokumencie telewizji BBC pt. Tolkien in Oxford ('Tolkien w Oksfordzie') Profesor powiedział, że zawsze miał szczególne upodobanie w muzyce Webera, który jest znany jako jeden z najwcześniejszych kompozytorów oper romantycznych – najsłynniejsze jego dzieła to Der Freischütz i Oberon z elementami nadprzyrodzonymi. Obejrzyjmy razem film Tolkien w Oksfordzie!

 

Victor Jory jako Oberon (1935)

Oberon to po prostu 'Król Elfów'. Imię wywodzi się od władcy Albericha z niemieckich romansów rycerskich związanych z opowieścią o Sigurdzie/Zygfrydzie! Oberon < Alberich < st.-wys.-niem. Alb- 'Elf' i -rîh- 'władca', 'król'. W filmie Sen nocy letniej Maxa Reinhardta z 1935 z muzyką Felixa Mendelssohna Oberona zagrał niesamowity Victor Jory. Szkoda, że ta kreacja jest tak mało dzisiaj znana. Sam film jest spełnieniem marzenia o przeżyciu tajemnicy, idealnym wyrazem renesansowej baśniowości. A sam Oberon kojarzy mi się z Thranduilem z ekranizacji Petera Jacksona. W ogóle warto by było spojrzeć na motyw Króla Elfów Leśnych (Thingola i Thranduila) jako na literacki motyw zaczerpnięty z wyobrażeń Szekspira...

No to posłuchajmy teraz jakiegoś kawałka Oberona. Może uwertury? Posłuchajmy ulubionego kompozytora J.R.R. Tolkiena! To może być muzyczne tło dla naszych lektur Silmarillionu...

Chochliki Ronalda Tolkiena, chochliki Szekspira...

Odkryłem dziś przepiękną ekranizację Snu nocy letniej Szekspira. Film pochodzi z roku 1935 i jestem zdumiony, że nigdy o nim nie słyszałem... A przy okazji filmu, przypomniał mi się pewien wiersz...

Pierwsza znacząca publikacja Ronalda Tolkiena, wiersz Goblin Feet ('Stópki chochlików') z 1915. Napisany przez naszego kochanego Wtórstwórcę, żeby sprawić radość Edith, która uwielbiała "wiosnę, kwiaty, drzewa i maciupeńkie elfy". 

"W wierszu tym jest akurat to, co Tolkien bardzo szybko i z całego serca znienawidził. Widać jednak, że przyłożył się do nadania mu wyszukanej formy. Utwór ukazał się potem drukiem w Oksfordzie w 1915 i wielokrotnie wznawiano go w innych antologiach. Co tu ukrywać – stał się pierwszą znaczącą publikacją Ronalda:

Wzdłuż ścieżki lśnią małe lampiony,
Nietoperz kołuje zdumiony
A ja w drogę ruszam o zmroku.
Wśród krzaków, wśród płotów, wśród trawy
Cień jakiś się wije szarawy,
Coś szepce i znika gdzieś z boku,

W powietrzu jest pełno chichotów,
Niezdarnych, owadzich trzepotów
I brzęczeń, furkotań, okrzyków.
Głos rożków rozlega się nocą,
W krąg drobne nóżęta trzepocą,
Tysiące nadciąga chochlików.

Światełka, iskierki, dzwoneczki,
Leciutkie szelesty sukienek,
Tańczące, szczęśliwe stopeczki
I drżących blask latarenek..."

(tłum. Michał Błażejewski [w:] Tolkien. Biografia, wyd. Śląski Klub Fantastyki, str. 53-54)