Towarzysze Christiana Tolkiena Kompania Artylerii Garnizonu Gdańskiego (1735–1755)

Insygnia Kompanii Artylerii z dokumentów zawodów strzeleckich w Gdańsku

Kompania Artylerii Garnizonu Gdańskiego składała się ze 120 żołnierzy. Ich mundury opisane są następująco: "Blaue Röcke gekleidet mit rotten Rabatten, Kragen und Aermelauffschlaegen, und hatte paille Unterkleiden" – niebieskie fraki z czerwonymi rabatami i mankietami, paliowe (słomkowe) kamizelki i spodnie. Żołnierze Kompanii Artyleryjskiej mieszkali na Biskupiej Górce i na Peterszawie (dla nich parafią był kościół St Salvator w Petershagen/Peterszawie; dlatego tam chrzczono małych Tolkienów!), a na Starym Mieście głównie przy kościele św. Bartłomieja (ulice Böttchergasse, Schüsseldamm, An der Seyen), gdzie znajdowało się także miejsce zborne straży obywatelskiej (Błękitny Regiment kompanii obywatelskiej Szerokiego Kwartału); w tych oddziałach porucznikiem był w latach 70.-90. XVIII wieku młodszy brat Christiana, obywatel i mistrz kuśnierski, Michael Tolkien, 1708–1795). Na cmentarzu św. Bartłomieja pochowano zaś zięcia Christiana Tolkiena, artylerzystę i stolarza Johanna Carla Bergmanna, oraz jego żonę Eleonorę Renatę, siostrę Londyńskich Braci!

Istniał specjalny związek pomiędzy Kompanią Artylerii, a cechem kuśnierzy królewskiego miasta Gdańska. Kuśnierstwo tradycyjnie wchodzi w skład profesji wojskowych, do których oprócz rzemiosła skórniczego wchodzą lekarze i kowale. Dlatego doszło wręcz do tego, że gdański cech kuśnierzy dzielił z Komisją Artylerii cały zespół domów przy Groß Schirrmachergaße nr 5 (SN 1981-82) z oficyną przy Klein Schirrmachergasse nr 3 (SN 1967).  "Stara Apteka" jako część Wielkiej Zbrojowni była swoistą centralą artyleryjską. Tam też składowano amunicję, nad którą pieczę mieli fajerwerkarze/ogniomistrze. Jednocześnie tuż za ścianą, na tyłach "Apteki" znajdował się główny budynek cechu kuśnierzy, wspomniany Kürschner Gewerkshaus. Cech kuśnierzy jako członkowie straży obywatelskiej należał do Kwartału Szerokiego (na samej Szerokiej było najwięcej warsztatów kuśnierskich), a miejscem zbiórek straży dla Kwartału Szerokiego był plac przy kościele św. Bartłomieja. Jednocześnie kościół św. Bartłomieja był kościołem garnizonowym Gdańska, a przy nim też mieszkało bardzo wielu artylerzystów (czego dowodzi spis obywateli z 1770 – patrz niżej). Artylerzyści też byli chowani na bartłomiejowym cmentarzu (jak na przykład zięć Christiana Tolkiena, Johann Carl Bergmann). Christian Tolkien ("młodszy", syn Michaela, mistrza kuśnierskiego) w pocz. XIX wieku miał antykwariat w trzech miejscach, które były blisko związane z artylerią gdańską - przy Hucisku, gdzie znajdowało się tzw. Laboratorium i skład amunicji (przy tzw. wewnętrznych umocnieniach ciągu zachodniego), na rogu Świętojańskiej i Szklar, gdzie w dwóch sąsiednich kamienicach były warsztaty, w których przygotowywano broń, a także na tyłach Starej Apteki, w wyżej wymienionym Domu Cechu Kuśnierzy (marzy mi się, żeby kiedyś zdobyć jakieś zdjęcie z Klein Schirrmachergasse - ten dawny dom zburzono w ubiegłe wakacje - mam z niego starą cegłę). Sprzedaż książek była w XVIII wieku związana ze skórnictwem, bo ówczesne książki oprawiano w różnorakie skóry.

Na podstawie poniższych spisów (Kasa wdowia artylerii APG 300,R/B,6, Sprawy artylerii APG 300,18/7, Spis obywateli APG 300,31/103-104) można powiedzieć, że w 1731 członkiem Kompanii Artylerii Garnizonu Gdańskiego spośród kręgu rodzinnego Christiana Tolkiena był jedynie Ephraim Bergholtz (Berckholtz) jako bombardier z gażą 15 florenów. Dopiero w czasie wojny o sukcesję i tragicznego oblężenia Gdańska (1734-35) pojawia się w Kompanii kanonier Christian Tolkien (z gażą 12 florenów). Można przypuszczać, że zaciągnął się do wojska gdańskiego jako ochotnik z Królestwa Prus (z kantonu wojskowego Kreuzburg/Krzyżbork), zapewne brał udział w działaniach wojennych przeciw wojskom Augusta III Sasa, a w sierpniu 1740 ożenił się z Heleną Pokrowską (zapewne ze Stolzenbergu/Chełma – patrz tutaj). W 1747 Christian zaczyna dostawać większą gażę (o 2 floreny), co najpewniej wiąże się z jego awansem na bombardiera. Christian ożenił się w Anną Euphrosiną Bergholtz, córką bombardiera Ephraima Tolkiena w 1745. Po 1755, a przed 1770 został awansowany na feuerwerkera/ogniomistrza. W 1773 w dokumentach kasy wdowiej spotykamy po raz pierwszy przyszłego zięcia Tolkiena, Johanna Carla Bergmanna. W 1788 Christian Tolkien w dokumencie opisany jest już jako Feuerwercker reformé, czyli ogniomistrz w stanie spoczynku. W 1791 umiera. W zasadzie całe swoje życie w Gdańsku otrzymywał gażę/żołd z Komisariatu Artylerii, który miał swoją siedzibę przy Domu Cechu Kuśnierzy przy Kołodziejskiej na Głównym Mieście koło Starej Zbrojowni (możliwe, że gdańscy kuśnierze oprócz patronatu nad gdańskim teatrem i widowiskami, mieli też coś wspólnego z patronatem nad artylerią – wykorzystywali też umiejętności gdańskich ogniomistrzów w czasie publicznych uroczystości z ogniami sztucznymi). Skądinąd wiemy, że jako reformé otrzymywał tylko 1/3 ostatniej gaży, czyli 6 florenów (?). Żołd był wypłacany co miesiąc, a o kwaterę żołnierz musiał zadbać samodzielnie (Duisburg, s. 41). Być może Christian dorabiał sobie jako pozacechowy rusznikarz albo organizator fajerwerków. Mógł też pomagać w interesach swojemu bratu, mistrzowi kuśnierskiemu Michaelowi Tolkienowi, ponieważ istnieje przypuszczenie, że specjalizował się również w jakiejś formie skórnictwa (rodzicami chrzestnymi jego dzieci oprócz przedstawicieli patrycjatu byli też mistrzowie kuśnierscy, a starszy syn Daniel został znanym w Londynie kuśnierzem).

Oto skład osobowy Korpusu Artylerii Garnizonu Gdańskiego w czasach I Rzeczpospolitej, w latach 1735–1755 (APG 300,R/B,6). Niechaj będzie to też przyczynek do gdańskiej genealogii. Więcej informacji o składzie osobowym gdańskiej artylerii w XVIII wieku znajdziecie w moim wcześniejszym wpisie.

1747, prawdopodobnie widzimy tu awans Ch. Tolkiena
z kanoniera na bombardiera

Officiers (oficerzy):

Herr Hauptmann (kapitan) – Johann Ernst Arnewald [Arnewaldt], zm. 15 marca 1741
Herr Lieutenant (porucznik) – Johann George Tohm, awansowany na kapitana 11 maja 1741
Herr Fähnrich (chorąży) – Jacob Bohnes, awansowany na kapitana 11 września 1741

Comandeurs (dowódcy):

Ephraim Brückner, zm. 5 kwietnia 1742
Theophilus Ingmer
Johann Stern, awansowany na chorążego 1 września 1741
George Lechsenring
Michael Storsich, zm. 22 marca 1742
Samuel Viebrandt, zm. 9 marca 1739
Heinrich Reddien, zm. 26 listopada 1736 
Ephraim Schwarzwaldt
Michael Theodor Ulmitz
Friedrich Gerber
Christian Wollmann

Zeug-Warter (podoficer zarządzający arsenałem) – Balzer Albertus

Feuerwercker (ogniomistrzowie; gaża 18 florenów):

Johann Jacob Zornick, zm. 18 marca 1738
Joachim Schwartz
Hennig Lampe
Bernhard Frentzel, zm. 17 lipca 1746
Peter Schmidt
Johann Christoph Polliet, zm. 24 października 1736
Christian Wollmann, 1 września awansowany na dowódcę (patrz wyżej)
Nicolaus Fromm, ostatniego dnia października 1737 zdymisjonowany
Andreas Weidemann, 1 kwietnia 1742 awansowany na dowódcę
Tobias Baltzer Trenckner, zm. 17 stycznia 1746
Friedrich Gerber, 1 maja 1739 awansowany na dowódcę (patrz wyżej)
Johann Caspar Schultz, 10 września 1744 przeniesiony do szpitala
George Weiss
Peter Runbeck, ostatniego dnia października 1737 zdymisjonowany
Jacob Schneck, zm. 22 września 1744
Jess Asmus, zm. 24 grudnia 1740
Peter Jantzen
Johann Christoph Klose, ostatniego dnia listopada 1749 zdymisjonowany
Gottfried Kuhlmann, zm. 23 czerwca 1744
Nathanael Hey
Johann Jacob Brenn, zm. 6 czerwca 1755
Johann Schenck, ostatniego dnia września 1740 zdymisjonowany
Gottfried Apssel, ostatniego dnia listopada 1736 przeszedł do piechoty
Marten Roskoffsky, zm. 13 listopada 1750
Johann Heinrich Tiemcke
Peter Jahncke, zm. 20 kwietnia 1742
Michael Spraffsky, zm. 24 listopada 1746
Johann Friedrich Mattern, zm. 4 kwietnie 1755
Garbert Heinrich Borcherding,
Ertman Stechau
Peter Manske, zm. 14 sierpnia, 1752
Johann Wilhelm Auman, zm. 22 lipca 1755
Johann Eysenberg
Andreas Heycke, zm. 8 marca 1750
Christian Günter Reyffcke
Johann Carl Weychelt
Benjamin Bodeck
Peter Schmidt
Carl Franz Schultz
Martin Evert
Carl Ernst Arnewaldt
Christian Rolle

Rademacher (kołodziej) – Joh[ann] Cas[par] Schreder 

Bombardier (bombardierzy; gaża 15 florenów):

Reinholt Goor, z ostatnim dniem lipca 1744 dymisja
Christian Krauskopff, 1 października 1735 obniżona gaża, zm. 4 kwietnia 1739
Gottfried Stofregen, zm. 18 marca 1737
Marten Meyer, do szpitala z ostatnim dniem stycznia 1743
Anton Risch, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Gabriel Wirsbolloffsky, 30 marca 1737 odszedł z kompanii
Johann Kapitzky, zm. 7 lutego 1755 
Friedrich Knuht, zm. 12 czerwca 1754 
Lorentz Sudau
Nathanael Lagatsch, zm. 2 listopada 1736
Michael Schaade, do szpitala 13 października 1736
Johann Tuch, zm. 12 listopada 1749
Michael Nitzman, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Gerg Otto Hussman
Jacob Krampitz
Ephraim Bergholtz [teść Christiana Tolkiena!]
Otto Joachim Wendt, zm. 14 stycznia 1737
Gottfried Schwantz, zm. 25 czerwca 1741
Ulrich Langhoff, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Ertman Stechau, awansowany do ogniomistrzów (Feuerwerker)
Jens Byling, 20 lipca 1737 przyjął dymisję
Johann Wilhelm Auman, awansowany do ogniomistrzów (Feuerwerker)
Johann Heinrich Winter, zm. 8 maja 1743
Christian Lehman, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Johann Flicaus, zm. 23 sierpnia 1748
Christian Kontag
Johann Schmidt, zm. 27 sierpnia 1736 
Ambrosius Clementz, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany 
Michael Neybieser, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Christoph Kummer, zm. 5 marca 1740
Marten Brenck, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Christian Lettau
Andreas Heyke, zm. 8 marca 1740
Gottlieb Weywaldt, awansowany do ogniomistrzów (Feuerwerker)
Marten Boblitz, zm. 1 października 1748
Joh[ann] Hei[nrich] Lamm
Gerbert Heinr[ich] Borcharding, awansowany do ogniomistrzów (Feuerwerker)
Peter Peterschen, przystąpił do kasy wdowiej 20 października 1736
Johann Ernst Cuerts, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Johann Albertus
Joh[ann] Fri[drich] Frisch, zm. 4 grudnia 1745
Peter Mantzcke, do kasy wdowiej, 20 października 1735, do ogniomistrzów, zm. 4 sierpnia 1752
Joh[ann] Christoph Kreusler, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
Johann Eysenberg, do kasy wdowiej 1 listopada 1738, awans. do ogniomistrzów 
Gottfried Remcke, z ost. dniem lipca 1739 złożył dymisję 
George Christ[ian] Bieberau
Carl Frantz Schultz, awansowany do ogniomistrzów (Feuerwerker)
Joh[ann] Carl Weichelt, awansowany do ogniomistrzów (Feuerwerker)
Joh[ann] Dan[iel] Hutmacher, do kasy wdowiej w 1735
Joh[ann] Bredermann
Joh[ann] Christian Rolle, do kasy wdowiej 3 września 1738
Christoph Günt[her] Reiffcke, do kasy wdowiej 2 sierpnia 1738, do ogniomistrzów
Carl Amadeus Szerlinsky, z ost. dniem października 1749 zdymisjonowany
Gabr[iel] Gottfr[ied] Behtmann, do kasy wd. 8 stycznia 1745, zł. dym. z ost. dn. paźdz. 1752
Christoph Klose, z ost. dniem października 1749 zdymisjonowany
Christian Sudau
Carl Gottfried Rieffcke
Johann Fried[rich] Ulrich
Christoph Witt
Christian Tolkien
Phillip Walter
Marten Evert
Carl Ernst Arnewaldt
Johann Timm, do kasy wdowiej 13 grudnia 1755

Canonier (kanonierzy; gaża 12 florenów):

Christoph Krausse, z ost. dniem października 1737 zdymisjonowany
(...)
Christian Tolkien, do kasy wdowiej 2 sierpnia 1740 (ożenek z H. Pokrowską?), awansowany do bombardierów
(...)

Bombardier Christian Tolkien zwycięzcą zawodów strzeleckich w 1763
APG 300,18/7

1763, wybrani członkowie Kompanii Artylerii z zawodów strzeleckich

1. Christian Mihlke
2. Peter Peterschen
3. Daniel Schmidt
4. Johann Jacob Schultz
5. Martin Broeger
6. Johann Gottlieb Leppnau
7. Johann Jacob Peters
8. (handl.) Johann Buchholtz
9. Garbert Heinrich Borcharding
10. Johann Adam
11. Johann Carl Treppenhauer
12. Johann Michael Apperod
13. Peter Jantzen
14. Peter Jantzen
15. Johann Gottfried Krüger
16. Martin Liebrich
17. Johann Herman Nodob
18. Johann Gottfried Philipp
19. Christian Tollkien – zwycięzca zawodów strzeleckich!
20. Paul Münning
21. Paul Minning
22. Carl Trumann
23. (Comandeur) Eisenberg
24. Gottfried Zerwend
25. Heinrich Lampe
26. Heinrich Lampe
27. Simon Lehnert
28. Simon Lehnert
29. Johann Heinrich Lam
30. Daniel Sparnfeld
31. Daniel Kickhaeven
32. Christoph Holtz
33. Christoph Holtz
34. Salomon Butthier
35. Friedrich Hankodzius
36. Carl Wilhelm Grünenberg
37. (handlangen) Johann Pahn
38. Peter Vogel
39. Carl Frantz Schultz
40. Carl Frantz Schultz
41. Johann Friedrich Weichmann
42. (handl) Franz Theodor Ornuldi
43. Friedrich Knopf
44. Heinrich Sigismund

A tutaj kilka wychwyconych nazwisk artylerzystów gdańskich z lat 1770-71 (wg APG 300,31/103-104):

Artylerzyści mieszkają głównie przy Boettchegasse, Schüsseldamm, An der Seyen czyli blisko artyleryjskiego kościoła św. Bartłomieja (każdy gdański żołnierz o kwaterę musiał zadbać sobie sam):

Christoph Borowski, "Artillery Dienster", Boettchergasse No. 22
Frantz Carll Turge, "Arttollerist", Boettchergasse No. 25
Johann Michael Wenndel (Danzig), "Artollerist", Boettchergasse No. 26
Peter Daman, "Soldat", Boettchergasse No. 29
Carl Christian Maack, "Arms", Boettchergasse No. 34
Johann Siegmund Groes, "Musqu.", Boettchergasse No. 37
Johann Mauman, "Ober Offizer ...", Beottchergasse No. 43
Johann Friedrich Max, "Corporal", Boettchergasse No. 44
Jacob von Hoffen, "Saldat", Boettchergasse No. 47
Johann Gottfried Antonius, "Cananier", Boettchergasse No. 55
Michael Eggert, "ein Stadt Soldat von der Leib-Compagnie", Schüsseldamm No. 37
Martin Hittner, "Soldat", Schüsseldamm No. 43
Christoph Stoltz, "Grenadier, Raschau Comp.", Schüsseldamm No. 48
Johann Ernst Jansohn, "Capit. des Arms", Schüsseldamm No. 59
Johann Hintz, "von des H. Majohr Peterschons Compagny", Schüsseldamm No. 60
Daniel Baslau, "Soldat", Schüsseldamm No. 65
Johann Mentzel, "Soldat", Schüsseldamm No. 66
Johann Benjamin Boldt, "Hoboiht unter der siesigen Garnisohn", Schüsseldamm No. 70
Johann Gottlieb Toymann, "Artollerist", Schüsseldamm No. 71 
"Garnison Sohn", Unter den Seyen No. 2
Johann Daniel Boehncky, "Dantziger Soldat", Unter den Seyen No. 25
Johann Christian Meyer, "Soldat", Unter den Seyen No. 40
Martin Schneger, "Soldat", Unter den Seyen No. 63
Johann Gottlieb Siegmann, "ein Soldat", Unter den Seyen No. 83
Johann Jacob Schumann, "Soldat", Unter den Seyen No. 85
Johann Baumhart, "Vocant. Compagnie", Unter den Seyen No. 93
Johann Jacob Zahkoffscky, "Soldat", Unter den Seyen No. 140
Gottfried Caroli, "Artollerist", Unter den Seyen No. 146
Simon Coricius, "Dantziger Soldat", Unter den Seyen No. 149
Johann George Mach, "Cananirer", Unter den Seyen No. 154
Petrus Menkowsky, "stehet in Danziger Diensten bey der Regiment und von der H. H. Majores Lesander, der Lauten Company", Unter den Seyen No. 171
...
Johann Gottfried Brieck, "steh in Stadt Diensten unter Haustmann Schiesslers Compani", No. 183
Adam Gottlieb Molehauer, "Cannanir von der Attilliry", No. 186
Johann Gottlob Lohrmann (Poln. Lissa), "ein Soldat von der Hauptmann Lohenars [?] Companin", No. 188
...

James Tolkien (1800–1856): a mayor, a major, an adventurer

Teignmouth & Shaldon Museum: Teign Heritage

A member of the English branch of the Tolkien family from Danzig (Gdańsk) and Prussia who most resembled his continental ancestors in his profession was James Tolkien (1800–1855), son of a furrier from London, Daniel Gottlieb Tolkien (1746, Danzig – 1813, London). He was a cousin of George Tolkien (1784–1840), J. R. R. Tolkien's great-grandfather.

James was born on 20 May 1800 and he was baptized on 15 June of the same year in the church St Mary Le Bow in the City of London (so he could be considered as true "Cockney"?), very close to the house of his family at 60 Cheapside. These Tolkiens in London were early Methodists of John Wesley and their chapel was Wesley Chapel by City Road. When James was 13 he lost his father, Daniel. His grandson, James Kenneth Tolkien wrote: "James Tolkien [...] grew to manhood and entered the British Navy as Surgeon."

In 1830 James Tolkien was a surgeon from 9 Cambridge Place, Hackney Road
This was a residence bought by his father, Daniel G. Tolkien, a furrier from London

 

James Tolkien as a surgeon in Canada, First Regiment of Addington Militia (1838)
(from the Tolkien family papers)

 

In his obituary from 1856 (The Intelligencer and Belleville and Hastings General Advertiser, Belleville, Ontario, Canada West from Friday 18 April 1856; Page 3 Column 1, Vol 22, No 12) we can read: "A thoroughly educated member of his profession, trained under the auspices of such men Sir Ashley Cooper, he united gentlemanly bearing with modesty of demeanour, and great conscientiousness in the discharge of the duties of his profession, together with many other excellent traits of character, that endeared him to all who knew him intimately.

 

His grandson wrote that James Tolkien had "many adventures on sea and land". One of them was described the The Sporting Magazine (November 1831, vol IV, no. XIX, p. 57, see here) where we can read that in 1831 James Tolkien was a Mayor of Teignmouth. This is interesting because we know that Prussian ancestors of James Tolkien, for example his great-great-great-grandfather, Michel Tolkien (1610–1690) from Globuhnen in Ducal Prussia were also mayors (German Schultz; they were hereditary mayors according to the Culm law; in the beginning of the 19th c. Ernst Tolkiehn became a mayor of Kreuzburg town). They also served military, for instance all Prussian Schultze had to serve in units of Prussian Army. In 1831 there was a meeting of the Royal Sailing Society. During the meeting, the Secretary of the Society proposed to enrol the name of Major [James] Tolkien among the Honorary Members of this Institution. "He therefore proposed that Major Tolkien, Mayor of Teignmouth who had saved the crew of a French brig bound from Bordeaux to Dunkirk when in imminent danger of perishing should become an Honorary Member of the Society" (see here).

 

In James Tolkien's obituary from 1856 we can read: "In the early years of his profession, he had spent some time in the Asiatic Archipelago and the North Pacific Ocean, as a Surgeon at Sperm Whaling Station, and in the voyage to Canada, he suffered shipwreck off the Island, on the south entrance of the Bay of Chaleurs".

According to his grandson, James Kenneth Tolkien, he was finally cast on one of the West Indies, the cruiser on which he had sailed having been totally wrecked. "The natives greeted him a little too warmly for his liking, and he did not altogether relish the way in which they scrutinized him. He related afterwards that it was undoubtedly their intention to make a meal of him. Their superstition, however, was his safety; for, being a physician of no mean reputation among those of his own nation, and, with the experience he had acquired among sailors and soldiers afflicted with fevers or maladies peculiar to those tropical regions he was enabled to cure many of the natives who were stricken at that time. Seeing the results of his skill and the speedy recovery of those whom they had believed lost, they immediately hailed him as a great healer and a divinity. Dr. Tolkien was at last picked up by a passing schooner and delivered once more into civilization. Soon afterwards he received his release of honor from the Navy and entered a detachment of the standing Army which was sent to Canada at the time of the Rebellion of 1837. He was among those stationed at Kingston, Upper Canada." Looks like the fate of Robinson Crusoe!

About the Canadian Rebielions of 1837-1838 read here

Twenty miles distant lived one, Miss [Margaret] Bell, whom he chanced to meet when on a professional call. Miss Bell was of Scotch and Holland descent. Her mother's family, the Van Valkenbergs, are traced to that portion of the Eastern States made famous by the Knickerbockers. They were U. E. Loyalists and immigrated to Canada shortly after the Revolution. At the termination of the Rebellion, Dr. Tolkien and Miss Bell renewed their acquaintance, which resulted in his leaving the Army and becoming a married man at the age of thirty-eight. He made a home in Bath, Ont.[ario], where he worked up a practice as physician and surgeon, but afterwards moved to Sydenham, a few miles distant, in which village my father, Daniel [Witherspoon] Tolkien, was born" (Note 7). My father's parents died when he was very young, and, at an early age, he went to live with an uncle, from whom he obtained his knowledge of farming, which occupation he followed until shortly after my birth."

St John's Anglican Church, Bath, Ontario, Canada
(Google Maps)

 

From the genealogical sources we know that James Tolkien and Margaret Bell had their wedding ceremony in the small Anglican Church of St John's in Bath, Canada West on 27 February 1738. Their first son, Daniel Witherspoon Tolkien was born on 12 June 1846. The last address of James Tolkien was probably Sydenham Township, near Owen Sound, Ontario, Canada.

#TolkienAncestry w mediach polskich i zagranicznych

Zdjęcie z mojego wykładu w Hevelianum w Gdańsku (21 listopada 2019)
- fot. Grzegorz Mehring

Oto wybór tekstów z czasopism, gazet i serwisów internetowych na temat moich badań #TolkienAncestry:

Czasopisma naukowe (punktowane):

Przegląd Środkowo-Wschodni (Uniwersytet Warszawski), nr 3/2018 – zobacz

Creatio Fantastica (Ośrodek Badawczy Ficta Facta Uniwersytetu Jagiellońskiego) – czytaj

Hasła encyklopedyczne

 

Gedanopedia - Encyklopedia Gdańska - Christian Tolkien i Johannes Benjamin Tolkien

 

English reception of the #TolkienAncestry:

Tolkien Society – read here

Tolkien Gateway – read here

Ch. Scull, W. G. Hammond, The J. R. R. Tolkien Companion and Guide, pp. G 828, 1298

 

 

To dla mnie wielkie wyróżnienie!
Jestem jedynym polskim badaczem wymienionym w tej ważnej pracy

 

"We were glad to use your research to revise our entry for the Tolkien family in our Reader's Guide, though as mentioned before we could not include everything -- it was our aim, as well as need, to be concise -- and of course your efforts continue to produce a great harvest of fruit. We will now bring more information into the Addenda and Corrigenda on our website, but in the meantime, in our new edition, we cited the Tolkniety site for readers to refer to.
Keep up the great work!

 

Best,

 

Wayne & Christina" 

 

Udział w festiwalu literackim LITERACKI SOPOT

Prezentacja mnie na stronach festiwalu – czytaj
Tekst na temat mojego wykładu w "Gazecie Wyborczej" – czytaj
Tekst na temat mojego wykładu na "Niezależnej" – czytaj
Tekst na temat mojego wykładu w "Tygodniku Powszechnym" – czytaj

Udział jako gość specjalny na Śląskim Festiwalu Nauki

Relacja - czytaj

Telewizja i radio:

"Ryszard Derdziński | Halo Kultura PODCAST #10 "Czy przodkowie pisarza pochodzili z Warmii i Mazur?" z 29 listopada 2015 – zobacz
"Gdańskie ślady J. R. R. Tolkiena" z 24 grudnia 2016 (Telewizja Polska) – zobacz

"Tolkien wywodzi się z Polski" z 22 marca 2018 (Polskie Radio Lublin) – posłuchaj
"Mity, bajki, baśnie", "Pan Od Przyrody" z 3 listopada 2019 (Radio Dla Ciebie) – posłuchaj
"Dzień dobry, tu Gdańsk" z 5 listopada 2019 (TVP) – zobacz

Gazety:

Gazeta Wyborcza (Olsztyn) z 29 czerwca 2012 – czytaj
Fakt z 4 lipca 2012 – czytaj
Gazeta Wyborcza (Trójmiasto) z 1 stycznia 2017 – czytaj

Dziennik Bałtycki z 2 stycznia 2017 – czytaj

Gość Niedzielny (Gdańsk) z 3 stycznia 2017 – czytaj 

Gość Niedzielny z 16 lutego 2017 – czytaj (ważny wywiad!)

Gazeta Wyborcza (Trójmiasto) z 3 września 2017 – czytaj (bardzo lubię ten tekst!)

Gazeta Uniwersytecka UŚ, nr 2 (262) z listopada 2018 – czytaj

Serwisy internetowe: 

"Tolkien pochodził z Mazur?" z lipca 2012 (Onet) – czytaj
"... zabił św. Wojciecha?" z listopada 2015 (CiekawostkiHistoryczne.pl) – czytaj
"Sensacyjne doniesienia..." z grudnia 2016 (Radio Eska) – czytaj

"Autor Władcy Pierścieni pochodził z Gdańska?" z grudnia 2016 (Niezlomni.pl) – czytaj

"Korzenie Tolkiena sięgają Gdańska" z grudnia 2016 (Radio Gdańsk) – czytaj

 "Czy autor Władcy Pierścieni miał gdańskie korzenie" z grudnia 2016 (Gdansk.pl) – czytaj

"Rodzina Tolkiena pochodzi z Gdańska?" ze stycznia 2017 (Trojmiasto.pl) – czytaj

"J. R. R. Tolkien był z Gdańska?" ze stycznia 2017 (Niestatystyczny.pl) – czytaj
"Tolkien pochodził z Gdańska?" ze stycznia 2017 (Wirtualna Polska) – czytaj
"Czy Tolkien pochodził z Gdańska", ze stycznia 2017 (Booklips.pl) – czytaj
"Przodkowie Tolkiena pochodzili z... Gdańska" z 20 marca 2017 (Aleteia.pl) – czytaj
'Tolkienowie z Gdańska" z maja 2018 (Biskupiagorka.pl) – czytaj
Teksty z Gdańskiej Strefy Prestiżu – czytaj, czytaj, czytaj
Relacja z mojego wykładu w Hevelianum (Gdansk.pl) – czytaj

 

I wiele wiele innych (proszę o nadsyłanie najciekawszych linków!

Pamięć genetyczna Artykuł z Gazety Uniwersyteckiej

Przedruk z Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego (źródło)

PAMIĘĆ GENETYCZNA

Fot. Elżbieeta Musialik

Ryszard Derdziński, odkrywca gdańskich korzeni J.R.R. Tolkiena oraz autor bloga pn. „Tolknięty”, jest absolwentem Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego 

Ryszard Derdziński,
absolwent Wydziału Nauk Społecznych
(fot. Elżbieta Musialik)

Było wrześniowe popołudnie 2017 roku. We wrocławskiej siedzibie towarzystwa genealogicznego Ryszard Derdziński przeglądał kolejne archiwalne materiały. Na jednej ze stron dostrzegł zapisane nazwisko: Daniel Gottlieb Tolkien, syn Krystiana i Eufrozyny. Zobaczywszy je, zwrócił się do towarzyszącej mu pracownicy archiwum, mówiąc z radością: „Proszę pani, za chwilę dokonam największego odkrycia w moich badaniach”. Tego popołudnia znalazł ostateczny dowód, że przodkowie Johna Ronalda Reuela Tolkiena pochodzili z Gdańska. 

Przedruk z Gazety Uniwersyteckiej Uniwersytetu Śląskiego (źródło)

Kiedy w szkole podstawowej zostaliśmy zapytani o to, kim chcielibyśmy zostać w przyszłości, w mojej głowie pojawiła się postać przypominająca podróżnika Pampaliniego. Pasję do wędrówek zaszczepili we mnie rodzice. Czegokolwiek się więc w życiu podejmowałem, próbowałem to połączyć z podróżowaniem. Studiując politologię na Uniwersytecie Śląskim, wybrałem specjalizację samorządową. Tematem mojej pracy magisterskiej pisanej pod kierunkiem pana prof. Jana Iwanka była dziejąca się na naszych oczach decentralizacja władzy w Szkocji i Walii. Będąc w trakcie podróży w tamtych okolicach, gromadziłem informacje, na podstawie których przygotowałem potem moją pracę dyplomową. 

Oprócz wędrówek zawsze fascynowała mnie również historia. Szczególnie ciekawe wydawało mi się życie ludzi w XVIII wieku, interesowały mnie wszystkie źródła, które mogły choć trochę rozjaśnić realia sprzed ponad dwustu lat i odtworzyć lokalną społeczność. Wyobrażałem ich sobie jak prawdziwych ludzi, moich znajomych, z którymi mógłbym się zakolegować, trochę tak, jakbym wraz z nimi podróżował. Mam bujną wyobraźnię, to prawda, ale karmię ją informacjami historycznymi, które zdobywałem także tu, na Uniwersytecie Śląskim podczas studiów. Czytam materiały archiwalne, metryki, prasę, książki, śledzę serwisy genealogiczne, a w mojej głowie powstają rzeczywiste obrazy z poprzednich epok. Czasem nawet o nich śnię (śmiech). 

Fot. Elżbieta Musialik

Wyobraźmy sobie więc XVIII- -wieczną dzielnicę Gdańska, dziś Zaroślak, kiedyś Petershagen, a tam ostatni dom przy ostatniej ulicy – piętrowy z ogrodem, o murowanej konstrukcji z przedprożem, przylegający do… wału ziemnego. Kiedy wychodziło się z domu, widziało się jedynie nasyp ziemny, dopiero ze wschodnich okiennic można było zobaczyć panoramę miasta. Brzmi znajomo? Przytulne i miłe, chociaż wydrążone w ziemi, były przecież norki hobbitów. A Bag End, czyli miejsce, w którym mieszkali Bagginsowie, znajdowało się na samym końcu Hobbitonu w Shire. Nie bez powodu przywołałem obraz tego XVIII- -wiecznego gdańskiego domu. Dzięki moim badaniom udało się ustalić, że mieszkał w nim prapradziadek profesora Johna Ronalda Reuela Tolkiena, autora Władcy pierścieni. I być może nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie rodzinne historie brytyjskiego pisarza. Otóż J.R.R. Tolkien prawdopodobnie nie mógł wiedzieć o gdańskim pochodzeniu swoich przodków. Po tym, jak jego matka wbrew rodzicom i teściom nawróciła się na katolicyzm i w takim duchu wychowała swoje dzieci, rodzina całkowicie się od nich odcięła. Poza tym w świadomości Tolkienów dominowało przekonanie, że ich przodkowie przybyli do Londynu z Saksonii. 

Postanowiłem to sprawdzić i poszukiwałem podobnie brzmiącego nazwiska w niemieckich archiwach. Okazało się, że pochodzi ono z języka staropruskiego i występowało na terenie Prus Zachodnich. Poszukiwania doprowadziły mnie m.in. na Mazury, gdzie znajdowały się miejscowości Tołkiny i Tolko związane z rodem rycerskim Tolk, którego członkowie przybyli w XIV wieku właśnie z Saksonii. To był jednak początek poszukiwań. Wiedziałem, że muszę odtworzyć linię genealogiczną, która poprowadzi mnie aż do profesora J.R.R. Tolkiena. W Londynie natrafiłem na dokument naturalizacji niejakiego kuśnierza Daniela Gottlieba Tolkiena, syna Krystiana i Eufrozyny z… Gdańska. Po długich poszukiwaniach w ubiegłym roku udało mi się wreszcie ustalić, że wspomniany Daniel był bratem Johna Benjamina urodzonego prawdopodobnie w Gdańsku i mieszkającego we wspomnianym już domu prapradziadka profesora J.R.R. Tolkiena. W ten sposób dopełniła się genealogiczna historia, a ja zyskałem argumenty potwierdzające, że przodkowie wybitnego pisarza byli gdańszczanami. 

Na koniec jeszcze jedna ciekawostka. Udało mi się również ustalić, że ojciec Daniela i Johana, Krystian, był w dokumentach określany jako Feuerwerker, czyli… ogniomistrz, o czym profesor J.R.R. Tolkien także nie mógł wiedzieć. A mnie znów natychmiast przypomina mi się fragment Władcy pierścieni, w którym podczas urodzin w Shire odpalone zostały fajerwerki będące dziełem Gandalfa. Kto wie, być może jest to jakiś dowód na istnienie pamięci genetycznej… 

Autorzy: Małgorzata Kłoskowicz 

Fotografie: Elżbieta Musialik

"Tolkienowie z Gdańska" – majowy wykład

Jeżeli Twoja organizacja, szkoła, instytucja zainteresowana jest podobnym wykładem nt. genealogii rodziny Tolkienów, to zapraszam do kontaktu – mój e-mail to derdzinski(at)gmail.com

Realizacja: WMG Video

"Laboratorium" i "Apteka": miejsce służby Christiana Tolkiena

Laboratorium gdańskiej artylerii znajdowało się na wale koło Silberhütte

M. Deisch i jego wizerunek wałów przy Bastionie św. Elżbiety.

Wiemy już, że praprapradziadek J. R. R. Tolkiena – Christian Tolkien (1706, Kreuzburg/Krzyżbork – 1791, Petershagen/Peterszawa w Danzig/Gdańsku) – był od 1740 roku artylerzystą gdańskim (wpierw kanonierem, od 1745 bombardierem, ok. 1770 feuerwerkerem/ogniomistrzem. O funkcji ogniomistrza pisałem już tutaj. Zastanawiałem się, gdzie znajdowało się miejsce służby-pracy Christiana Tolkiena w Gdańsku. Ogniomistrz przygotowywał amunicję w tzw. Laboratorium. Zaś amunicję ("Feuerwercks Sachen") przechowywano w tzw. Starej Aptece (gdzie ostatnio otwarto małą scenę Teatru Wybrzeże):

Podręcznik artyleryjski z pocz. XIX wieku (polona.pl)

Gdańskie Laboratorium, w którym produkowano proch, znajdowało się na wale przy Silberhütte/Hucisku (A. F. Blech, Geschichte der sibenjährigen Leiden..., str. 39). W inwentarzu Artylerii Gdańskiej z XVIII wieku znalazłem nawet inwentarz tego Laboratorium (APG 300,18/7 (lata 1733–1793), str. 728, Nr 38). Znajdowały się w nim następujące wybuchowe materiały (może ktoś pomoże mi wypisać i przetłumaczyć, co znajdowało się w Laboratorium?):

W tym samym inwentarzu pod numerem 32 znajdujemy też spis rzeczy ze Starej Apteki ("In der Ammunition-Kammer oder Apoteca"):

 

Z dokumentu, który pochodzi z lat 1733–1793, wynika, że Artyleria Gdańska zawiadywała następującymi miejscami i składami:

Nr 1, "Südoost Bollwerck auf der Bastion"

Nr 2, "In den Ammunitions Kasten"

Nr 3, "Casmatten Schleus Wertz"

Nr 4, "Unter den Südoost Bollwerck in der Casmatten nach der Brücke"

Nr 5, "In der Schmiede"

Nr 6, "Unterm Thorgewölbe"

Nr 7, "Wasserpfort Bollwerck, aus der Bastion"

Nr 8, "In den Ammunitions Kasten"

Nr 9, "Auf der Cortin nach dem Wasser"

Nr 10, "In dem Ammunitions Kasten"

Nr 11, "Unterm Wasser Pfort-Schleusewertz, in der Eisern Thür Gewölbe"
Nr 12, "Casematten nach der Scheuse"

Nr 13, "In der Kugel Kammer"

Nr 14, "Im Brau-Hause"

Nr 15, "Recht in und unter der Gewölbe"

Nr 16, "dito"

Nr 17, "Auf der Rechtenseite der Casematten nach dem Büchsenmeist. Ort in Gewölbe"

Nr 18, "Bollwerk der Büchsenmeister Ort genant: Basson"

Nr 19, "In dem Ammunitions Kasten"

Nr 20, "Unter den Gewoelbe nach der Lincken Hand"

Nr 21, "Unten in der Casematten"

Nr 22, "In der Obern Casematten"

Nr 23, "Unten in der Casematten, der Ammunitions Casten"
Nr 24, "In demselben offenen Gewölbe"

Nr 25, "In dem Gewoelbe nach der Rechten Hand"

Nr 26, "In der Casematten nach der Rechten Hand"

Nr 27, "In der Bley-Kammer"

Nr 28, "In dem Bollwerck Scharfen Ort gennant"

Nr 29, "dito"

Nr 30, "Unterm Bollwerck am Scharfen Ort nach der Putzger Seile"

Nr 31, "dito"

Nr 32, "In der Ammunitions Kammer oder Apotheca"

Nr 33, "Auf dem Boden über der Ammunitions Kammer"

Nr 34, "Im Grossen Keller"

Nr 35, "Im Gewoelbe auf der Treppe, über den Herren Keller"

Nr 36, "Im Krustgewoelbe, unten an der Treppe"
Nr 37, "In der Langen Kammer Bley Kugelen"

Nr 38, "Im Laboratorio"

Nr 39, "Auf dem Heuboden"
Nr 40, "Im Thurm in der Untersten Kammer"

Nr 41, "Auf der Untersten Kammer"

Nr 42, "Auf der Lunten Kammer"
Nr 43, "In der Bude in Krantze"

Nr 44, "In einer Kammer aufm Krantze"
Nr 45, "In der langen Zech Bude"

Nr 46, "Schiffs Affiten [?]"

Mam nadzieję, że ta lista miejsc i składów może się na przykład przydać moim Braciom z Garnizonu Gdańsk (do którego przystąpiłem w tym roku).

James Kenneth Tolkien (1881–1925) about his roots

Source: The Poetical Works of James Kenneth Tolkien

And now, that I have concluded these concise remarks with reference to my ancestry, I leave it to those who read, to decide my position as regards nationality. I may sing out the "Marseillaise," or the "Wacht am Rhein," and still be patriotic, or, for a variety, chant the "Rule Britannia," "The Maple Leaf Forever," the Holland "Vaderland," the Scotch "Scots Wha Hae" and "The Star Spangled Banner" enjoying with each that inspiring enthusiasm that causes an electric current to vibrate in the spinal column that patriots, only, are capable of feeling. I may love all men, and sympathize with them in their thoughts, feelings and desires, provided that such are founded on justice and goodness to all mankind.

 –James Kenneth Tolkien

About an American poet, James Kenneth Tolkien (1881–1925) I have already written on my blog (see here). James Kenneth was a distant cousin of J. R. R. Tolkien (both were descendants of two Tolkien brothers from Danzig/Gdańsk, Poland who emigrated to London in c. 1770) and the Professor had a correspondence with this branch of the Tolkien family living in the USA. Let us see a fragment of the introduction  ("Snapshots of early days") to the collection of his poems entitled The Poetical Works. Specially interesting are the adventures of his great-grandfather, Major and Doctor James Tolkien who lived a life of a "Robinson Crusoe" in West Indies for a short time. We can also find the source of J. R. R. Tolkien's theory about his Lorraine ancestry. We know from the letters that J. R. R. T. found his distant American cousins and that he had a correspondence with them concernin the ancestry of the Tolkien family.

"On my father's side. I am descended from an old Alsace-Loraine family (Note 1). Nearly two centuries ago two brothers, Daniel and Henry Tolkien (Note 2), left the land of their fathers and settled in London, England, with a fairly good start, financially. Daniel chose, for his investment, the fur business, while Henry fancied he could get more notes out of the music business (Note 3). Report has it that both made good, however, and today there is a piano in England bearing the name of Tolkien. But, we'll stay by Daniel, as he is in direct line, being my great-grandfather. He married into an English family. His wife presented him with several children (Note 4), one of whom was James Tolkien, who grew to manhood and entered the British Navy as Surgeon (Note 5). After many adventures on sea and land he was finally cast on one of the West Indies, the cruiser on which he had sailed having been totally wrecked. The natives greeted him a little too warmly for his liking and he did not altogether relish the way in which they scrutinized him. He related afterwards that it was undoubtedly their intention to make a meal of him. Their superstition, however, was his safety; for, being a physician of no mean reputation among those of his own nation, and, with the experience he had acquired among sailors and soldiers afflicted with fevers or maladies peculiar to those tropical regions he was enabled to cure many of the natives who were stricken at that time. Seeing the results of his skill and the speedy recovery of those whom they had believed lost, they immediately hailed him as a great healer and a divinity. Dr. Tolkien was at last picked up by a passing schooner and delivered once more into civilization. Soon afterwards he received his release of honor from the Navy and entered a detachment of the standing Army which was sent to Canada at the time of the Rebellion of '37 (Note 6). He was among those stationed at Kingston, Upper Canada.

Twenty miles distant lived one, Miss Bell, whom he chanced to meet when on a professional call. Miss Bell was of Scotch and Holland descent. Her mother's family, the Van Valkenbergs, are traced to that portion of the Eastern States made famous by the Knickerbockers. They were U. E. Loyalists and emigrated to Canada shortly after the Revolution. At the termination of the Rebellion Dr. Tolkien and Miss Bell renewed their acquaintance, which resulted in his leaving the Army and becoming a married man at the age of thirty-eight. He made a home in Bath, Ont.[ario], where he worked up a practice as physician and surgeon, but afterwards moved to Sydenham, a few miles distant, in which village my father, Daniel Tolkien, was born (Note 7). My father's parents died when he was very young, and, at an early age, he went to live with an uncle, from whom he obtained his knowledge of farming, which occupation he followed until shortly after my birth.

My mother, whose maiden name was Shurtleff, is a descendant on her father's side, from an old English family, the original name being Shire-cliffe , but which has become vastly changed by time. They were a proud people, but I do not believe they were haughty, for they were of that English type whose pride was based on honor and good name, rather than station. On her mother's side we have, in the family of Miles, a direct descent from the Pilgrim fathers, and later American Revolutionists upon which fact my great-grandfather, Rev. Stephen Miles, was never inclined to keep silent. And here I cannot resist going briefly into his history, for he and his son, Elijah, were the only printers in the family, with the exception of myself. Rev. Stephen Miles was born in Royalton, Vt., October 19th, 1789. He bound himself out to Mr. Nahum Mower, proprietor and publisher of The Postboy and Vermont and New Hampshire Federal Courier, at Windsor, Vt. In 1807 he went with Mr. Mower to Montreal, Canada, and in May of that year assisted him in establishing the Canadian Courant there. In the year 1810 Mr. Mower made him a present of enough material for a printing plant, so he proceeded to Kingston, U. C., the journey from Montreal to that place then occupying twelve days, and, in September, issued the first newspaper printed in Kingston and the third in Upper Canada, called the Gazette, of which he became editor. In 1813 the two other existing printing establishments in Upper Canada, one at Newark and the other at York, were destroyed by fire, the papers ceased publication, and Mr. Miles' paper, the Gazette, remained the only journal published to the west of Montreal up to 1816. In 1818 he disposed of the office and the good will of the paper, and after serving on one or two other journals, commenced in 1828 the Gazette and Religious Advocate, of which he continued editor and proprietor until 1830. He then undertook the management of the Canadian Watchman, and in the following year moved to Prescott, where he founded and edited the Grenville Gazette, the first paper published in that place. In 1833 he disposed of that paper, returning to Kingston, where, after some slight connection with one of the papers, he was, in 1835, received into the Methodist Church as a traveling minister, the duties of which he discharged until he was superannuated. At this time he was considered the oldest living journalist in Canada. He was finally overtaken by old age and blindness, and in December, 1870, was borne to his last resting place. 

And now, that I have concluded these concise remarks with reference to my ancestry, I leave it to those who read, to decide my position as regards nationality. I may sing out the "Marseillaise," or the "Wacht am Rhein," and still be patriotic, or, for a variety, chant the "Rule Britannia," "The Maple Leaf Forever," the Holland "Vaderland," the Scotch "Scots Wha Hae" and "The Star Spangled Banner" enjoying with each that inspiring enthusiasm that causes an electric current to vibrate in the spinal column that patriots, only, are capable of feeling. I may love all men, and sympathize with them in their thoughts, feelings and desires, provided that such are founded on justice and goodness to all mankind.

My career in my birthplace was of very short duration, my people moving to Camden East when I was but two years of age. Camden East was, and still is, a very small village, or, perhaps, hamlet would be a name more appropriate, its most pretentious edifices consisting of a two-roomed schoolhouse, two churches, a general store and an inn. From the time when I was susceptible of impression, up to the age of eight, my life in this little place was one short, sweet dream of green meadows, running brooks, marshland and forest, where I lived in Nature’s embrace and wandered alone as my young heart willed, or in company with my sisters, who were older than I. It was here that the chord of rhythm and rhyme was sounded and the music thereof stored away on the recorder of my mind to be reproduced in later years. Thus we find in my early work, "The Inn of Gahnobway”
and in the incidental verses of "Florence" and "The Veteran Farmer" a picture of the old place, although, at the time they were written I did not realize that such was the case, attributing their production to inspiration of imagination. It used to be a characteristic of mine, at times to choose quiet and even melancholy nooks in my roamings, the old churchyard preferably, on account of its seclusion, no doubt, and the assurance I felt that, within that resting-place of the departed, I was safe from intrusion, and could dream away, unmolested by any foreign element. At the age of eight, after my first year's schooling in the village classroom, I bade farewell to all the old haunts in picturesque Camden, the birthplace of my younger and only brother. My father’s connection with governmental work took us to the city of Toronto in the spring of 1890, and thus commenced a new epoch in my life, to which change it took a long time for me to become accustomed. Instead of my favorite road, beside the green banks of the winding river, there ran the straight, harsh thorough fare of cobble stone or the smooth, hard surface of asphalt, on which reckless vehicles, of all dimensions and descriptions, rattled out tunes that were foreign, indeed, to the class of music that I enjoyed. Instead of my old, stone gristmill and plane mill, there loomed before my vision, buildings of a thousand windows with tops that seemed to meet the heavens. They even took my ancient red bridge, from which I used to angle, and replaced it with one of railroad tracks, built over a monstrous, dark, rattling subway, a poor substitute for the gentle, flowing river of my early acquaintance. And the people —the throng—the multitude of people—they also rattled. They looked rattled. Their feet rattled. Their tongues rattled, and, I believe to this day that their brains rattled. They even caused me to be rattled, for I nearly lost my way. But, enough of this. Let us pass on there is no poetry there. Suffice it to say that I completed my schooling in Toronto, and caught an occasional ray of sunshine while on little excursions of my own to quiet places, where nature still possessed it originality, far from the bungled artifice of a man-made world. But, as many a ray of sunshine is followed by a cloud, so it was in two instances, at least, in my life, while residing in Toronto, for there I lost two of my beloved sisters, Florence, the eldest, and Helen, the youngest, who entered into eternal rest at the respective ages of twenty-one and nineteen. My memory of them will always be associated with the sweetness of a garland of roses, and they will still live on with me in spirit, if not materially. At the year 1893 I entered, as an apprentice, the printing office of The Faithful Witness, and for three years enjoyed the novelty of that high and exalted position and title of "printer's devil," through which I passed safely and without a sign of disfiguration, although, while in one of my dreamy moods, and unconscious of my surroundings, it was not an uncommon occurrence to be awakened from my reveries by the receipt of a boquet of no soft substance, well aimed at my cerebrum. In the third year of my apprenticeship a strike occurred in that office which developed into a lockout, and, being in sympathy with the union printers, I left of my own accord, shortly afterwards, and went sailing, during the summer months, on a passenger boat propelling between Hamilton and Montreal. This offered a deviation and I thoroughly enjoyed the freedom found in a life of that character. Prior to my vacation (for such I called it), business again had taken my parents to another place of abode; this time to Montreal, in which city, after I had had a sufficient amount of sailing, I also lived, under my father's roof. I resumed my trade, on the Montreal Herald, until within a year of becoming a journeyman, when I left to take a position in the employ of the McAlister Bros. There I stayed but a short period, when I was offered a situation, by the Benallack Lithographing & Printing Co., at standard union wages. Here I completed my five-yeai term of apprenticeship and lost no time in becoming a union printer. The five years which I spent in Montreal was, in my opinion, very satisfactory. I enjoyed the companionship of many, among whom were poets, artists, doctors and actors, whose talent was of genuine merit and which had been, on more occasions than one, justly complimented by the leading periodicals of the community. I was connected with the Philotechnic institute, during my residence there, and derived much benefit from it, not only from a technological standpoint, but in the opportunities afforded by the companionship of men with minds as great as theirs were reputed to be. But from the many acquaintances I selected just a few with whom I felt I could exchange confidences. Jean Eugene Marsouin, a little French poet, was my constant companion in the literary element. It is with extreme pleasure I recall that little bundle of nerves. How, with his gestures during exciting arguments, he would deliver his explosions. He was real—every atom of his being—honest; and a heart—one would wonder how so petite a body could contain so large a heart. He was imaginative, witty, inventive, and his power of description entertaining as it was odd. There was not a nook or corner of merit on Mount Royal that he and I did not find. We scoured the hills of Cote de Neiges, Westmount and the sublime valley in which reposed the ruins of Ville Marie. We traversed both roads to Lachine, feeding our eyes on ancient landmarks, each offering material for historical discussion. Yes, we took in everything of any account on the island—just we two—back there in those good old days. Cl must also mention four others who were no less my confreres—W. J. Graham, Everett Wood, Avery Argue (and he could argue) and Benton Twigley, another poet of rare ability. These four made up my regular company at home and I look back on their visits as an enjoyable dream that tarried only a moment, then passed on. Cln the year 1904 I left the land of my birth and came to make my future home on American soil. I landed in Rochester, N. Y., and soon procured a position with Vredenberg Co. In this office I worked until I was politely discharged, for being too closely connected, I believe, with the union. But that didn’t bother me in the least, for in three days’ time I was anchored on The Post Express, where I enjoyed prosperity until I walked out with the boys in the eight-hour strike. The first two years of this strike I enjoyed no less than the happiest moments of my life. In the first six months of its duration I entered into a matrimonial compact with my life-mate, and we enjoyed together the many months of recreation which followed. ln the meantime my parents immigrated to the United States, leaving my trail at Rochester, N. Y., and choosing the windy city of Buffalo in which to pitch their tent. After the strike had become more or less settled throughout the country, my wife and I left my aunt's hospitality in Rochester and made a whirlwind trip to the Middle West, where I visited my old friend, W. J. Graham, to whom I had become attached in the old days on the Montreal Heraldy in which office we had worked together. While in Dubuque, Iowa, I worked on the Telegraph-Herald and spent leisure moments with my camera, taking pictures of that grand scenery along the Mississippi. Just previous to the holidays at Christmas we returned East, stopped off at Buffalo, in which city we finally decided to make our home. I commenced to "sub" on The Evening Times, with which paper I have been connected ever since. I have had my share of trouble and sickness, but the happiness within me causes such trivial trials to vanish as vapor. Some have said to me, “the Devil certainly has it in for you,” but I tell them, not so, for I accept nothing from that Prince of Evil. I take all the sickness, the little trials, the sorrows, as well as the health, the good fortune and the joys, and I take them gladly, from none other than my Father who is in Heaven, for I know in Whom I have believed. 

JAMES KENNETH TOLKIEN.

Notes 

Note 1. In fact the Tolkiens are of Prussian ancestry and two generations of James Kenneth Tolkin's (and J. R. R. Tolkien's) family lived in Danzig (Gdańsk) before they moved to London. The oldest known ancestors of these two writers lived in the village of Globuhnen near Kreuzburg in the Kingdom of Prussia (today in the Kaliningrad Oblast).

Note 2. In fact Daniel's brother was Johann (John) Benjamin Tolkien (1752 Petershagen, Danzig – 1819 London), whose son George had a son Henry, a music seller in London.

Note 3. In fact John Benjamin Tolkien was first a watch- and clockmaker (Gravell & Tolkien manufacturers) and finally before his death he was a china and glass seller.

Note 4. Daniel Gottlieb Tolkien's (1746, Petershagen, Danzig – 1813, Shoreditch, London) and Ann née Austin's children were: Maria, Daniel George, Ann, Martha, Charles, Henry, John Henry, Charlotte, James and Elisabeth. 

Note 5. I have find him in the The Sporting Magazine (November 1831, vol IV, no. XIX, p. 57, see here) where we can read about the meeting of the Royal Sailing Society. During the meeting the Secretary of the Society proposed to enrol the name of a Major Tolkien among the Honorary Members of this Institution. "He therefore proposed that Major Tolkien, Mayor of Teignmouth who had saved the crew of a French brig bound from Bordeaux to Dunkirk when in imminent danger of perishing should become an Honorary Member of the Society" (see here).

Note 6. About the Rebellions of 1837-1838 in Canada see here.

Note 7. He was Daniel Witherspoon Tolkien (1846, Sydenham, Canada – 1925, Buffalo, New York, USA).

Kim była Helena Pokrowska,pierwsza żona Christiana Tolkiena?

Początek zapisu z maja 1745 (APG 300,91/1, str. 97)

Odkrycie pierwszej, zmarłej przed 1745 rokiem żony Christiana Tolkiena, Heleny Pokrowskiej, było czymś niespodziewanym. A bliższe zbadanie genealogii XVIII-wiecznych Pokrowskich w Królestwie Prus otwiera nowe horyzonty naszych badań.

Helenę Tolkien, z domu Pokrowską, siostrę Euphrosiny, żony Ephraima Frohgühna spotykamy w dokumencie z Archiwum Państwowego w Gdańsku APG 300,91/1 (Sprawy żołnierzy Garnizonu), str. 97 (w transkrypcji tekstu pomógł mi prof. Adam Szarszewski):

Actum d. 22. Maji. 1745

Vor dem Artillerie-Com[m]issariat erscheinet personlich Euphrosina geborne Pokrowska in assistence ihres Eheman[n]s des Ephraim Frohgühn eines Bürstenbinder, verlautbahrende: Nachdem ihre vollbürtige Schwester Helena geborne Pokrowska des Christian Tollkühn Bombardier bey hiesiger Artillerie gewesene Ehefrau vor einiger Zeit Todes verfahren, und darumhero der hinterblieben Wittwer Ihr als nächsten und einzigen Erbin Schicht und Theilung zu thun schuldig worden; Als bekennt Comparentin in obenbenandter assistence mit obgennandten Schichtgeber sich darüber durch Lob und Loth verglichen, auch den verglichenn Sum[m]am richtig erhalten, und empfangen zu haben; Weßfalles Sie denselben unter Erlaßunges Schicht-Eydes in der besten und beständigstens Form Rechtens quittiret, nicht wollende weiter darauf sachen noch sachen laßen, weder vor Geistl[ichem] noch Weltlichem Gericht in[n]en noch außen Landes in allen Kom[m]ende Zeiten Der Hr. Artillerie-Com[m]isarius Hr. Hochw. Herrl. hat diese verlautbahrende Schicht und Theilung quitance zu Rechten mächtig getheilet, Selbige auch ad Acta zu nehmen, und Copiam davon zu extradiren nachzugeben. Actum, ut supra.

Dom przy Kołodziejskiej 5 (numer serwisowy 1981-2; siedziba
dowództwa artylerii oraz wejście do Domu Cechu Kuśnierzy)

'Działo się 22 maja 1745 roku.

Przez Komisariatem Artylerii [być może Komisariat znajdował się w kamienicy przy Scharrmachergasse nr 1982, gdzie w czasach pruskich znajdowała się siedziba  dowódcy artylegii gdańskiej; co ciekawe w tym samym budynku znajdował się też pod nr 1981 Dom Cechu Kuśnierzy! Oto kolejny przyczynek do związku artylerii gdańskiej z cechem kuśnierskim, o czym pisałem już tutaj] stawiła się osobiście Euphrosina z domu Pokrowska w towarzystwie swojego męża Ephraima Frohgühna [możliwa lekcja Frohgühn, Frobgühn lub nawet Frosgühn], pewnego szczotkarza, oświadczając co następuje: po tym jak jakiś czas temu zmarła jej rodzona siostra, Helena z domu Pokrowska, żona Christiana Tollkühna, bombardiera tutejszej artylerii, wspomniany żyjący tu wdowiec powinien ją [Euphrosinę] wyznaczyć jako jedyną następczynię i spadkobierczynię majątku i udziałów [Heleny]; [proszę o pomoc w przełożeniu reszty zapisu!]

Dokument otwiera dwie ciekawe perspektywy dla naszych poszukiwań. Przede wszystkim warto by było poznać rodzinę Pokrowskich, z której pochodzą dwie siostry, Euphrosina i Helena. Praprapradzaidek Profesora Tolkiena zapewne nie miał żadnego potomstwa z przedwcześnie zmarłą żoną Heleną (bo byłoby to wzmiankowane w dokumencie). Ale co więcej możemy powiedzieć o Pokrowskich. Czy byli pochodzenia polskiego czy rosyjskiego? Gdzie mieszkali? Czym się trudnili? To samo dotyczy nazwiska Frohgühn, które wygląda na podobnie skonstruowane i podobnie zgermanizowane w pisowni jak nazwisko naszego głównego bohatera, Christiana Tolkiena (skądinąd wiemy, że w Gdańsku Tolkienowie zapisywali swoje nazwisko tylko Tolkien, Tollkien oraz Tolckien)

Co do nazwiska Ephraima Frohgühna w dokumentach z XVIII i XIX w Gdańsku nie znalazłem nikogo o zbliżonym nazwisku. Ale w Królestwie Prus w tym czasie, w wiosce Norwischeiten w parafii Alt Lappienen mieszkała rodzina Fregiehn (inaczej Fregühn). Może pisarz w Komisariacie Artylerii źle usłyszał nazwisko? Przypadek Pokrowskich jest jeszcze ciekawszy. W księgach parafialnych znajduję ich w tym czasie tylko przy pruskich garnizonach wojskowych w Kolberg (dziś Kołobrzeg), Deutsch-Eylau (dziś Iława) i Riesenburg (dziś Prabuty). Czy pamiętacie rodzinę Tolkienów, którą odnalazłem w okolicach garnizonu w Prabutach? (oto jej losy).

Jeżeli wspomniane siostry Pokrowskie pochodziły z okolic Iławy lub Prabut to można by było domyślić się następującej historii: protoplasta Tolkienów z nadwiślańskich wsi Klein Grabau (dziś Grabowo, gmina Sadlinki), Stangendorf (Glina, gmina Sadlinki), Bialken (Białki, gmina Sadlinki) i Weichselburg (Wiśliny, gmina Sadlinki) czyli Friedrich Tolkien (ur. najpóźniej ok. 1710) to najstarszy brat Christiana i Michaela Tolkienów, znany z zapisów w Krzyżborku jako Johannes Friedrich Tolkien (ochrzczony 15 maja 1705 roku; nie mamy w Krzyżborku żadnych zapisów z jego dorosłego życia, więc jeżeli przeżył dzieciństwo, to zapewne opuścił rodzinne strony podobnie jak jego młodsi bracia). Być może Friedrich opuścił Krzyżbork razem z bratem Christianem i związali się oni z garnizonem wojskowym w Prabutach lub Iławie. Tam Christian poznał Helenę Pokrowską i się z nią ożenił. Zmarła albo tam, albo w Gdańsku (choć w tej historii można domyślić się, że mieszkała z mężem, wojskowym tamtejszego garnizonu w Prabutach lub Iławie, a po jej śmierci Christian uciekł z Królestwa Prus do Gdańska i tam został pruskim ochotnikiem w służącym polskiemu królowi Garnizonie Gdańsk; dołączył tym samym do młodszego brata, Michaela, który był już tam kuśnierzem). 

Co ciekawe, najstarszym znanym mi Pokrowskim z przedmieścia Iławy był Fridrich Pokrowski, zmarły w 1799 w wieku 78 lat. Inny Pokrowski to kołobrzeski muszkieter, Michael Pokrowski, który w 1798 stracił córeczkę, Marię Fridericę Christinę. Muszkieter Pokrowsky opisany jest jako członek kompanii oficera v. Wittke w "v. Owstienschen 3te Musquieter Batallion" (w Kołobrzegu w latach 1788-1807 stacjonowały oba trzecie bataliony Regimentu Nr 7 Stettin i Nr 30 Anklam pod dowództwem generałów v. Owstina i v. Borke; więcej tutaj i tutaj).

SDL nr 71961

Udało mi się też znaleźć obiecujący wpis nt. śmierci niejakiej Heleny Pokrowskiej ("Helena Prokrowskin" lub "Pockrowskin") z roku 1738 i to z ewangelickiej parafii, gdzie w tym czasie mieszkali Tolkienowie, z Nebrowa Wielkiego k. Kwidzyna (patrz tutaj):

SDL nr 208125

Ale jeżeli kobieta ta byłaby żoną Christiana Tolkiena, to nie powinna umierać pod panieńskim nazwiskiem.

[Dodane później]

Przed chwilą znalazłem bardzo ciekawy zapis z parafii Ujeścisko (Wonneberg) na temat mieszkańca Chełma (Stolzenberg) w roku 1743! Nazywał się on Johann Pokkrofsky (czyli Pokrowski) i był pozacechowym rzemieślnikiem (Arbeitsmann) i właścicielem (Eigener) w Chełmie. Chełm znajduje się blisko Zaroślaka (Petershagen) i Biskupiej Górki (Bischofsberg), z którymi łączymy postać Christiana Tolkiena! 5 maja 1743 w kościele w Wonneberg ślub wzięła jego córka, Anna Lovisa Pokrowska. Jej mężem został Johann Laurentius Benjamin Boognitz, wdowiec i wolny rzemieślnik z tegoż Chełma. To chyba ta rodzina Pokrowskich, jakiej szukam!

Warto przyjrzeć się bliżej Chełmowi!