Tak mieszkali Tolkienowie (XVI-XX w.)

Domy, w których na przeciągu stuleci mieszkali przodkowie J.R.R. Tolkiena w Prusach, w polskim Gdańsku, w Londynie i ostatecznie dom samego Profesora w Oksfordzie. Charakteru niektórych można się domyślić, ale większość tych domów znamy dzięki badaniom archiwalnym. Oto infografika, którą po wielu promptach wykonałem dzięki AI oraz opis poszczególnych budynków:

Grafikę można powiększyć klikając na nią

1. Wieś Globuhnen w Natangii (Prusy) w XVI w.

Choć domyślamy się, że przodkami Tolkienów (zapis: Tolckin, Tolckein, Tolckheimer) sołtysów chełmińskich z pruskiej wsi Globuhnen w Natangii (w parafii krzyżborskiej, niem. Kreuzburg) był ród rycerzy i tzw. "małych wolnych" Tolk von Markelingerode (zwanych też Tolkien, Luzjański i Pewers), to najwcześniejsze informacje na temat domu tej rodziny mamy właśnie z Globuhnen, gdzie ta konkretna gałąź rodu (wywodząca się zapewne od zdegradowanego i zubożałego Jacoba Tolkiena, jego ojca Nitsche, oraz dziadka Clauco Tolka) mieszkała w gospodarstwie, które nazywało się zapewne Hof Tolkien (następcy Tolkienów w tym gospodarstwie, rodzina Vogel, używali nazwy Hof Vogel). Tolkienowie i ich poprzednicy żyli w tej wsi od XV w. Znamy Paula Katte z pocz. XVI w., Lenhardta von Globuhnen, a potem jego prawnego następcę, czynszownika i sołtysa chełmińskiego Jacoba Tolkiena z drugiej poł. XVI w., od którego wywodzili się kolejni sołtysi w Globuhnen oraz rzemieślnicy w pobliskim miasteczku Krzyżbork/Kreuzburg, stolicy Natangii. Z połowy XVI w. pochodzi mapa gruntów Globuhnen, na której mierniczy narysował schematycznie wieś [EM, 17 g, Nr. 21c; grunta Kussiten i Globuhnen]:

Mamy też szczęśliwie kilka zdjęć sprzed 1945 roku, na których pokazano to gospodarstwo. Oto jedna z fotografii (widać na niej zabudowania gospodarskie, murowane z tzw. "pruskim murem" [fachwerkiem], które zapewne pochodziły z XIX lub XX w.; źródło):

W pisanej przeze mnie książce przedstawię wiele ciekawostek na temat tego gospodarstwa (np. inwentarz domu z 1570 r. albo opis gruntów tego dobra sołtysiego z pocz. XVIII w.). Warto dodać, że do tych gruntów Tolkienów (a potem rodziny Vogel) należał też tzw. "gródek Hunów", czyli pozostałości małego gródka należącego do nobila pruskiego z czasów plemiennych: 

Hünenschloss k. Globuhnen, fot. Nikolay Kozhanov

Nie wiemy jak wyglądał dworek/domostwo sołtysa chełmińskiego z Globuhnen w XVI w. Dlatego poprosiłem AI o wygenerowanie czegoś bardzo ogólnego (chciałem przedstawić dom, który łączy w sobie wiejską kmiecą chatę i drewniany dwór wielmoży). Najstarsze wiejskie domy z tej części Natangii wyglądały na przykład tak (z książki Richarda Dethlefsena pt. Bauernhäuser und Holzkirchen in Ostpreussen, Berlin 1911):

 

2. Dom piekarza w miasteczku Krzyżbork w Prusach w XVII w.

Kolejna rekonstrukcja opiera się na opisie domu Michela Tolkiena, krzyżborskiego piekarza i praprapraprapradziadka J.R.R. Tolkiena z przełomu XVII i XVIII w. Dom ten jest wzmiankowany w raporcie na temat stanu Krzyżborka z lat 90. XVII w. (Ostpr. Fol. 737). Czytamy tam, że "miasto ma dobrą lokalizację, przeciętne grunty orne, jest rozległe i przestrzenne, ale brakuje mu jakiegokolwiek innego źródła utrzymania poza browarnictwem i rolnictwem. Łąki są tu rzadkością. Miasto ma wielu mieszkańców, ale są to głównie pospólstwo i wieśniacy. Mury miejskie są w dużej mierze nienaruszone, z wyjątkiem kilku fragmentów, na których stoją fortyfikacje. Domy są proste, nie imponujące, a każdy z nich ma cztery akry ziemi ornej". Typowy dom z tego opisu ma 170 stóp długości i 30 stóp szerokości. Ale dom Michela Tolkiena (tu zapisano to nazwisko jako Tolkühn) jest dłuższy o 65 stóp oraz ma różne dobudówki. Wiadomo też z dokumentu, że "każdy dom konsekwentnie płacił 8 groszy i 2 szylingi rocznie w grudniu". W książce pokażę moim czytelnikom plan miasta Krzyżborka z końca XVI w., na którym schematycznie narysowano też domy. Kształt domu na grafice oparłem o te opisy, a dodatkowo także o ikonografię z miasteczka. Oto zdjęcie sprzed 1945 roku (w XIX i XX wieku domy były najczęściej kalenicowe ale czy takie były w XVII w.?):

3. Dom artylerzysty w Gdańsku w I Rzeczypospolitej w XVIII w.

Dom praprapradziadka J.R.R. Tolkiena, artylerzysty gdańskiego Christiana Tolkiena opisany jest w księgach gruntowych APG 98/8961 na str. 10. Opisuje się go jako dom mieszkalny jednokondygnacyjny (czyli najpewniej parterowy ze stryszkiem), murowany i tynkowany, z podwórzem (Wohnhaus mit Hofraum), miał ścianę frontową o szerokości 15 stóp (= 4,3 m) oraz ciągnął się wzdłuż na 41 stóp (= prawie 12 m). Składał się z dwóch mieszkań. Każde z mieszkań składało się z izby i kuchni (Stube mit Küche). Z tym że jedno z mieszkań było wtedy (w 1802 roku) prawie całkiem zniszczone: piec kaflowy (Kachelofen) jest popękany (weggebrochen), komin (Schornstein) uszkodzony, a okno izby wypchnięte (?) na zewnątrz.

4. Dom zegarmistrza Johna Benjamina Tolkiena w Clerkenwell w Londynie

Oto dom prapradziadka J.R.R. Tolkiena, który urodził się jeszcze w Gdańsku, ale firmę zegarmistrzowską prowadził w Londynie, w dzielnicy Clerkenwell, mieszkając w georgiańskim domu w Pentonville. Szczegóły domu opisałem tutaj. 

Jeden z domów J.B. Tolkiena w Londynie

 

5. Dom J.R.R. Tolkiena przy Sandfield Road nr 76

Pod adresem Sandfield Road 76 w Headington w Oksfordzie mieszkał J.R.R. Tolkien i Edith Tolkien od 30 marca 1953 do połowy lipca 1968 roku. Władca Pierścieni zostały wydany po raz pierwszy, gdy Tolkien mieszkał w tym domu. Obecnie nad drzwiami znajduje się tablica pamiątkowa informująca, że ​​profesor mieszkał tam kiedyś. Na mojej grafice jest uproszczona wersja tego domu. Dodałem też brzozę, drzewo totemiczne Tolkiena (którą Profesor posadził przy tym domu, patrz tutaj). Całości przyświeca Gwiazda Nadziei czyli Wenus. 

Tolkien Pines in Poland | From an Oxford Cone to Arcastar in Sosnowiec

Arcastar (Sosna Tolkiena or Tolkien Pine Tree) in Sosnowiec, Summer 2025

For many years, a remarkable tree grew in the Botanic Garden of the University of Oxford — a tree that occupies a special place in the history of the reception of J.R.R. Tolkien’s biography and work. This was the so-called Tolkien Tree: a black pine (Pinus nigra) with which Professor Tolkien was personally associated and beside which he often walked and rested. He called this tree Laocoon (see Tolkien Gateway).

Professor Tolkien called this Pine tree Laocoon

Over time, the tree became a destination for literary pilgrims from all over the world. What is far less widely known, however, is that one of the most important chapters of this story was written in Poland — and it began while the Oxford pine was still alive.

Laocoon before 2014

Cones Brought Back Before the Tree Was Lost

Before the Tolkien Pine in Oxford declined and was finally felled (which happened only in 2014), Polish Tolkien fans brought its cones back from England in 2008. This was neither a farewell gesture nor an attempt to rescue something already lost. It was a conscious and forward-looking decision, made at a time when the tree was still living and producing seed.

The cones came from the Oxford Botanic Garden and were intended specifically for sowing in Poland. This means that the Polish Tolkien Pines are not offshoots or clones, but true descendants, grown from seed — a new generation of the very tree Tolkien himself knew. A decisive moment came when the Skierniewice Forest District became involved in the project. It was there that the seeds were professionally sown, the young trees were raised under expert care, and proper forestry conditions were provided for their survival.

Bark and cones of Laocoon in Poland
collected by us in 2014

Thanks to the work of foresters, the initiative moved beyond a purely fandom-driven idea and became a genuine and successful silvicultural undertaking. Literature met forestry practice — and the meeting proved lasting.

Skierniewice — the Cradle of Poland’s Tolkien Pines

The first Polish Tolkien Pine seedlings grew in Skierniewice. It was there that the Oxford cones germinated, there that the young trees survived their most vulnerable early years, and there that their further journey began. In this sense, Skierniewice can rightly be called the birthplace of the Polish line of Tolkien Pines — the biological and symbolic beginning of the entire story. For more information see here.

Young Galadhorn and young pine trees in 2011 in Skierniewice

Sosnowiec and Arcastar — a Pine with a Name

One of the best-known descendants of the Oxford pine grows in Sosnowiec, in southern Poland (a nice curiosity: the name Sosnowiec comes from the Polish word sosna, "pine tree"!). This Tolkien Pine was given a name: Arcastar ("Tolkien" in Quenya). The name is no coincidence — it sounds as though it came straight from Tolkien’s legendarium and emphasizes the tree’s almost personal, “heroic” character. Arcastar is not an anonymous botanical specimen, but a tree with a story. A story like this of the White Trees from Eldamar, Tol Eressëa, Númenor and Gondor, or this of the Mallorn from Bag End. Around Arcastar in Sosnowiec, a small local community of care and remembrance has formed — exactly the kind of relationship Tolkien himself would have valued, for whom trees were never mere background scenery. Arcastar has its own fanpage (see here). The Sosnowiec pine has already survived several threats. It is being watched over by its tree friends, the parents of Tomasz Gubała (one of Elendilion's editors).

Another pine grows in Skierniewice and its name is Melian:

Melian Tolkien Pine in Skierniewice in 2024

The Polish Tolkien Pines are already strong and tall, reaching over 4 meters in height. The Tolkien Pines in Poland are unique because: their story began before the parent tree was lost, they grew from cones, not from cuttings or remnants, they represent a new generation, not a final souvenir, and they unite literature, nature, and responsibility. In Tolkien’s world, trees possess memory, dignity, and continuity. The Tolkien Pines in Poland — from Skierniewice to Sosnowiec, from cone to Arcastar and Melian — are a literal and living realization of that vision.

Participants of the SkierCon fantasy convention at the Melian Pine